Азия: «артта қалған Шығыс» әлемнің шеберханасы мен зертханасына қалай айналды

Жүз жыл бұрын оқулықтар Азияны менсінбей «ұйықтап жатқан Шығыс» деп атайтын. Бүгін қолыңыздағының жартысы Азияда ойлап табылған не жасалған. Бұл — тарихтағы ең үлкен төңкерістердің бірі, ал біз оған әлі ескі көзбен қараймыз.

Бір аңыздың соңы

«Артта қалған Шығыс пен озық Батыс» идеясы нақты қысқа кезеңде туып, мәңгі ақиқат деп қабылданды. Бірақ бірнеше мың жыл артқа шегінсең, сурет керісінше: тарихтың көп бөлігінде дәл Азия байлық, ғылым мен өнертабыстың орталығы болды — қағаз бен оқ-дәріден бастап сіз санайтын сандардың өзіне дейін. «Артта қалу» ереже емес, ерекшелік еді.

Зертханаға айналған шеберхана

Алдымен Азия «әлем фабрикасы» ретінде — арзан өндіріс — оралды. Бірақ фабрика байқаусыз зертханаға айналды: енді мұнда тек құрастырмайды, ойлап та табады. Бәріне, соның ішінде Қазақстанға да сабақ: әлемдік иерархиядағы орын мәңгіге берілмейді. Кеше «қуып жеткен» ертең қарқын белгілей алады — өзіне өзгенің көзімен қарауды қойса.

«Теңізді тек тұрып, суға қарап тұрып кесіп өте алмайсың.»
— Рабиндранат Тагор

Пікірім: ең тұрақты жаңсақтық — қазіргі жағдайды мәңгі деп санау. Азия еске салады: «мәңгі артта қалғандар» болмайды. Өзін өзге сызғышпен өлшеуді қойып, өзінікін ойлап таба бастаған әлемдік кестедегі жолын өзгертеді. Бұл тек құрлықтарға емес, кішірек елдерге де қатысты.