Естілу құқығы

Атақты картинада адамдар қол көтеріп, келіспейінше тарамаймыз деп ант береді. Бір қарағанда ерлік ештеңе жоқ — жай дау, жай дауыстар. Бірақ дәл осы сәт — адамдар бір-бірін өлтірмей, дауласуды шешкен сәт — адамзаттың ұлы жетістіктерінің бірі, оған көп қанмен төленген.

Қанның орнына сөз

Бүкіл тарихта адамдар билік туралы дауды бір жолмен шешкен — күшпен: кім мықты, сол ақ. Парламент — жұдырықты сөзбен, соғысты дауыс берумен алмастырудың батыл әрекеті. Ол қарапайым, бірақ ұлы мақсат үшін ойлап табылған: билік ауысуы қан арқылы емес, жәшік арқылы болсын; ұтылған адам түрмеге не көрге емес, үйіне қайтсын. Бұл оның жоқтығы қандай екенін көрмейінше ғана күнделікті болып көрінеді.

Жаман парламент жақсы тыныштықтан артық

Парламентті менсінбеу оңай: ол баяу, шулы, онда дауласады, саудаласады. Бірақ бұл кемшіліктер — оның артықшылығының кері жағы. Билік залындағы тыныштық келісімді емес, қорқынышты білдіреді; бәрі бірдей дауыс берсе, бұл бірлік емес, мылқаулық. Депутаттардың шулы дауы, қандай ұсқынсыз болса да — жасырыннан жарыққа шығарылған, көрінетін әрі бағалауға болатын дау. Адамдар көшеде атқаннан гөрі мәжіліс залында ұрысқаны жақсы.

«Сайлау бюллетені оқтан күшті.»
— Авраам Линкольн

Менің пікірім: естілу құқығы — ұсақ-түйек те, сәнқұмарлық та емес, азаматты бодан адамнан ажырататын нәрсе. Ол бар кезде оны елемеу оңай, жоғалғанда оны құрбансыз қайтару мүмкін емес. Сондықтан бейбіт дауласуға мүмкіндік беретін жалықтыратын, кемел емес тетіктерді бағалаңыз: сайлау, сот, еркін газет, «мен келіспеймін» деп айтып, ол үшін жапа шекпеу құқығы. Олардың әрқайсысының артында келіспегендерді жай өлтірген ғасырлар тұр. Дауыс — тобырды халыққа айналдыратын аз нәрсенің бірі. Оны үндемей бермеңіз.

Мұқабада: Жак-Луи Давид, «Доп ойнау залындағы ант» (1791).