23 тамызда Қазақстан алғаш рет Құрылтай сайлайды — мәтінінің 84 пайызы өзгерген жаңа Конституция бойынша бір палаталы парламент. Мерзімдердің нөлденуі туралы таласады, бірақ ол салдар. Себеп ескі: билік жүйесі басшы қалай кетіп, аман қалатынын шешкен емес.
Әйгілі картинада адамдар қолын көтеріп, келіспейінше тарқамаймыз деп ант береді. Батырлық ештеңе жоқ — жай дау, жай дауыстар. Бірақ адамдар бірін-бірі өлтірмей, дауласуды таңдаған сәт — көп қанмен төленген ең ұлы жетістіктердің бірі. Парламент — жұдырықты сөзбен. Жеңілген адам түрмеге емес.
Соғыс туралы онда болмағандар әдемі сөйлейді; болғандары ақырын айтады не мүлде үндемейді. Оқулықта соғыс — картадағы бағыттар мен күндер, ал оның шын өлшем бірлігі — үйіне оралмаған бір ұл. Бейбітшілікті қорғау мен соғысты сүюдің арасындағы шекара қайда. Мықты әскер оны қолданбау үшін керек.
Соғыстар бастағанындай сирек аяқталады. Тарихшылар бірнеше үлгі шешімді бөліп көрсетеді: көрінгеннен сирек болатын шешуші жеңіс; екі тарап шаршағаннан үстелге отыратын әлсіреу; және 1953 жылдан кейінгі Кореядағыдай тоқтату — шекара бар, бейбіт келісім жоқ.
Бірде-бір парламент жемқорлық салығы туралы заң қабылдаған емес, бірақ оны бәрі төлейді: нанның бағасында, дәрігерге кезекте, «тездетілетін» рұқсатта. Құрылысшы параны сметаға салады — пәтер сатып алушы төлейді. Кәдімгі салықтан бір айырмасы: ол жол да, мектеп те салмайды.
Жеті жүз жыл бұрын Лоренцетти қала кеңесінің қабырғасына ізгі билік пен жаман биліктің айырмасын салуға тапсырыс алды. Ол таққа да, шайқасқа да емес, кәдімгі өмірге тоқталды: жақсы билік жерінде адам еңбек етеді, сауда жасайды, билейді; жаманында — қорқыныш пен бос дала.
16 шілдеде Трамп сайлаудың қорғалуы туралы барлау деректерін құпиясыздандыратынын мәлімдеп, Қытай американдық сайлаушылардың 220 миллион файлын заңсыз алды деді. Араластыруға болмайтын үш түрлі тұжырым: осалдық, араласу әрекеті және өзгертілген дауыс — бір нәрсе емес.
Бәрі бірдей ойлайтын қоғам — бейбітшілік емес, не зират, не казарма. Бірде-бір келіспейтіні жоқ жер көбіне бәрі риза дегенді емес, келіспейтіндердің аузын ашуға қорқатынын білдіреді. Бүгін қарсыласыңыздың аузын жапқан қабырға ертең сіздің алдыңызда тұрады.
«Құқық үстемдігі» құрғақ естіледі, бірақ артында қарапайым ой бар: ереже адамнан, тіпті ең күштісінен де жоғары тұруға тиіс. Адам билеген жерде заң көңіл күйге қарай өзгереді, ертең не болатынын ешкім білмейді. Құқық билеген жерде билеуші де сол ережеге бағынады.
Бір аптада Кувейттегі тұщыландырғышқа, Одесса маңындағы астық кемесіне және Қазақстан мұнай экспортының 80 пайызы өтетін Новороссийск танкерлеріне соққы жасалды. Ормуз бұғазы арқылы транзит 62 пайызға түсті. Төрт соғысушы тарап, бір әдіс: әскерге емес, инфрақұрылымға соғу.
Сайлауға көңілі қалу оңай: бәрібір ештеңе өзгермейді деп ойлайсың. Олардың мәні нақты күні кім жеңгенінде ғана емес: басты қызметі үнсіз әрі тұрақты — олар билікті адамдарға тәуелді етеді. Бейбіт «ауыстыру» түймесі — адамзаттың бағаланбаған өнертабысы.