Үлкен тілдік үлгісіз ЖИ: қазақша мәтін үлгісі
Қазақша сөздерді талдап, дереккөзді тексеретін жергілікті үлгі құрастырамыз. Жоспарланған 30 сабақтың алғашқы он бесі ашық.
·
Барлық сабақ ашық: оқу үшін тіркелудің қажеті жоқ.
-
Бастамас бұрын: үлкен тілдік үлгісіз жасалатын ЖИ
Біз ойдан алынған оқу үйірмесі туралы қысқа сұрақтарға жауап беретін шағын бағдарлама құрамыз. Ол қазақша сөздерді талдап, бекітілген жазбаны табады да, сол жазбаға сүйеніп жауап береді. Жазба табылмаса, «білмеймін» дейді. Компьютер және Python 3.10 немесе одан жаңа нұсқа қажет; орнату жолы екінші сабақта түсіндіріледі. Курс тегін, ақылы қызмет те, арнайы бейнекарта да керек емес.
-
1-сабақ. Біздің үлгі қандай мәселені шешеді?
Оқу үйірмесінің сабақ кестесі бар. Оқушы «Сабақ қашан?» деп сұрайды. Анықтама беретін адамды елестетіңіз: ол әуелі қай сабақ туралы айтылғанын біледі, содан кейін бекітілген жазбаны қарайды. Жазба болмаса, уақытты ойдан шығармайды.
-
2-сабақ. Бағдарламаның алғашқы тексерілетін қадамы
Адам кестеге қарап мәліметті табады. Бағдарламаға нақты әрекет жазу қажет. Әуелі бекітілген бір жазбаны экранға шығарамыз.
-
3-сабақ. Тіл грамматикалық мағынаны қайда сақтайды?
«Үйлерімізге» деген ойда үй, көптік, меншіктілік және бағыт бар. Грамматика — осы мағыналарды байланыстыратын тіл ережелері. Морфология — сөздің құрылысын зерттейтін грамматика бөлігі. Сөз құрылысының түрі тілдегі басым тәсілді сипаттайды; ол әр сөзге бірдей қойылатын қатаң белгі емес.
-
4-сабақ. Сөзді жорамалсыз талдаймыз
Бір мағына бірнеше сөз тұлғасында кездеседі. Бағдарлама үйде және үйлерде сөздерінен «үйді» табуы үшін негізді, яғни сөз тұлғалары жасалатын бөлікті іздейді. Қалған бөліктер қосымша мағына береді. Негіздер сөздігі — бағдарлама білетін негіздер мен олардың мағыналарының тізімі.
-
5-сабақ. Қолмен орындалатын үлгіні құрамыз
Талдауды бағдарламаға тапсырмас бұрын, адам оны өзі орындай алуы керек. Қолмен орындалатын үлгі — әр оқырман бірдей нәтиже алатындай жазылған қадамдар. Ол жетіспейтін ережені байқауға көмектеседі.
-
6-сабақ. Қазақ кириллицасын әріп жоғалтпай оқимыз
Хаттағы мекенжайдың бір әрпін ауыстырсаңыз, хат басқа жерге кетуі мүмкін. Үлгі үшін де үй мен уй — екі бөлек жазылым. Сөзді талдамас бұрын, адамның терген әріптерін дәл алуды үйренеміз.
-
7-сабақ. Қысқа сұрақты сөздерге бөлеміз
Кітапханашы іздер алдында кітаптарды жеке тізімге түсіреді. Үлгі де негізді іздемес бұрын сұрақтағы сөздерді ажыратуы керек. Мұндағы сөз бөлшегі — бөліп алынған бір сөз; бөлу — мәтіннен сондай сөздерді алу.
-
8-сабақ. Белгілі негіздердің сөздігін жасаймыз
Кіреберістегі шақырылған адамдар тізімі кімнің келуге құқылы екенін көрсетеді; ұқсас есім жеткіліксіз. Біздің негіздер сөздігі де үлгі танитын тұлғаларды ғана сақтайды. Әзірше оған қосымшасыз бір негіз енгіземіз. үйлер мен мектепте сөздерін кейін тануды үйренеміз.
-
9-сабақ. Көптік мағынасының алты нұсқасы
Бір затты әр өлшемдегі қорапқа салуға болады. «Бірнеше» деген мағына ортақ болғанымен, қосымшаның дыбысталуы көрші дыбыстарға қарай өзгереді. Қазақ тіліндегі көптік жалғауының нұсқалары: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер. Мұндағы сызықша тек талдауда шекараны көрсетеді; тұтас сөзде жазылмайды.
-
10-сабақ. Сөз бөліктерінің ретін тексереміз
Пошта хатындағы мекенжайды жазып, содан соң марка жапсырамыз; әрекеттердің қалыпты реті бар. Сөз бөліктері де белгілі ретпен келеді. Біздің мысалда: негіз → көптік → тәуелдік → бағыт. Тәуелдік «кімнің?» дегенді, бағыт «неге қарай?» дегенді білдіреді. үй-лер-іміз-ге — «біздің үйлерімізге». Сызықшалар тек бөліктерді көруге көмектеседі; тұтас сөз үйлерімізге деп жазылады.
-
11-сабақ. «Үйлерімізге» мен «үйлерімізде» сөздерін ажыратамыз
Екі билетті елестетіңіз: бірі мұражайға баруға, екіншісі мұражайдың ішінде болуға арналған. Екеуінде де «мұражай» жазылуы мүмкін, бірақ қызметі бөлек. Қазақ сөзінде де негіз бен тәуелдік бөлігі сақталып, соңғы бөлік ауысады: үйлерімізге — үйлерімізге қарай, үйлерімізде — үйлеріміздің ішінде немесе сол жерде.
-
12-сабақ. Бірнеше ықтимал мағынаны сақтаймыз
Есіктегі «зал» жазуы спорт залына да, концерт залына да қатысты болуы мүмкін: қосымша мәлімет қажет. Қазақтың ат сөзі де «жылқы» және «есім» мағынасында қолданылады. Бір сөзге қарап, біреуін ғана таңдау дұрыс емес. Екі мағына да [қазақ әдеби тілінің сөздігінде](https://sozdikqor.kz/sozdik/?id=38) берілген.
-
13-сабақ. Сұрақтың нысанын табамыз
Кітапханадан «Шахмат үйірмесі қашан ашылады?» деп сұрасаңыз, қызметкер әуелі қай үйірме туралы екенін түсінуі керек. Біздің ойдан алынған оқу клубымызда екі сабақ атауы бар: Шахмат және Сурет. Сұрақта аталған нақты нәрсені сұрақ нысаны дейміз. Бағдарламада бұл атау кейін жазбаны іздеуге көмектеседі.
-
14-сабақ. Адам нені сұрап тұрғанын танимыз
Шахмат қашан? және Шахмат қайда? сұрақтары бір үйірмеге қатысты, бірақ әртүрлі мәлімет сұрайды. Сұрақ түрі, яғни адамның іздеген мәліметі, мұнда уақыт немесе орын болады. Бұл мәліметтің өзі емес. Тапсырыс қағазындағы «не керек?» деген жол дайын заттың орнына жүрмейтіні сияқты.
-
15-сабақ. Жорамалдың орнына нақтылау сұраймыз
Сатып алушы екі фильмді атап, қай көрсетілімге баратынын айтпаса, кассир билет бермей, таңдауын сұрайды. Үлгі де қай үйірме немесе қай мәлімет түрі керегін түсінбесе, тоқтауы тиіс. Мұндағы бас тарту «келесі қадамға жеткілікті тексерілген мәлімет жоқ» дегенді білдіреді; «сұрағыңыз жаман» дегенді білдірмейді.