5-сабақ. Қолмен орындалатын үлгіні құрамыз

Бұл не үшін керек?

Талдауды бағдарламаға тапсырмас бұрын, адам оны өзі орындай алуы керек. Қолмен орындалатын үлгі — әр оқырман бірдей нәтиже алатындай жазылған қадамдар. Ол жетіспейтін ережені байқауға көмектеседі.

Әуелі толық көрініс

Сөздігімізде әзірше екі негіз бар: үй және мектеп. Оқу кестесі мына тізбектерге ғана рұқсат етеді: негіз; негіз + көптік бөлігі; негіз + көптік бөлігі + орын бөлігі. Мұндағы + таңбасы сан қосуды емес, келесі бөліктің жалғануын білдіреді. үй сөзіне -лер, мектеп сөзіне -тер қосамыз; олардан кейін -де келеді. Бұл — шағын оқу кестесі, қазақ тілінің толық ережесі емес.

үйлерде талдауы: 1) үй негізін танимыз; 2) -лер бөлігін танимыз; 3) -де бөлігін танимыз; 4) «үйлерде» деген орын мағынасын аламыз. мектептерде де осылай талданады. кітаптарда үшін әзірше «білмеймін» дейміз: кітап сөздігімізде жоқ.

Тірек сызба

Сөздік → негізді табу → келесі бөлікті тексеру → ретін тексеру → талдау немесе «білмеймін».

Еске түсіріңіз

Қарамай-ақ үйлерде сөзінің талдау қадамдарын айтыңыз. Оқу кестесі тағы қандай негіздер мен қосымшаларды білмейді?

Тапсырма

Кестемен үй, үйлер, мектептерде, кітаптарда, мектеплерде сөздерін талдаңыз. Әрқайсысының нәтижесін немесе тексеру тоқтаған алғашқы қадамды жазыңыз.

Үлгі жауап: үй — бір үй; үйлер — бірнеше үй; мектептерде — бірнеше мектепте; кітаптарда — белгісіз негіз; мектеплерде — белгілі негізден кейін оқу кестесі -лер емес, -тер күтеді. Толық дыбыс ережелерін кейін үйренеміз.

1-меже: әрі қарай өтуге бола ма?

Мәтінге қарамай негіз → көптік → орын жолын сызыңыз, бес сөзді де талдап, екі бас тартудың себебін дауыстап түсіндіріңіз. Бес талдаудың кемінде төртеуі дұрыс болса және белгісіз негізді рұқсат етілмеген жалғаудан ажыратсаңыз, межеден өттіңіз. Әйтпесе кестеге оралып, қате қадамды ғана түзетіңіз де, үйлерде сөзімен қайталаңыз.