3-сабақ. Тіл грамматикалық мағынаны қайда сақтайды?

Бұл не үшін керек?

«Үйлерімізге» деген ойда үй, көптік, меншіктілік және бағыт бар. Грамматика — осы мағыналарды байланыстыратын тіл ережелері. Морфология — сөздің құрылысын зерттейтін грамматика бөлігі. Сөз құрылысының түрі тілдегі басым тәсілді сипаттайды; ол әр сөзге бірдей қойылатын қатаң белгі емес.

Әуелі толық көрініс

Аналитикалық тәсіл: ағылшынша to our houses тіркесінде бағыт пен меншіктілік бөлек сөздермен берілген. Көз алдыңызға қатар жатқан карточкаларды елестетіңіз. Бұл тәсіл ағылшын, қытай, вьетнам, тай және кхмер тілдерінде айқын байқалады. Бірақ ағылшынның houses сөзіндегі -s көптікті көрсетеді: тілдер бір ғана тәсілмен шектелмейді.

Жалғамалы тәсіл: қазақша үйлерімізге сөзінде мағыналар бірінен кейін бірі жалғанады. Тек талдау үшін арасына сызықша қоямыз: үй-лер-іміз-ге — үй, көптік, біздің, бағыт. Кәдімгі жазуда сызықша жоқ. Шампурға тізілген ет кесектерін елестетіңіз. Жалғамалы құрылыс қазақ, қырғыз, өзбек, түрік және моңғол тілдеріне тән.

Флективті тәсіл: орысша столом сөзіндегі -ом бір мезгілде жекеше түрді және «немен?» деген сұраққа жауап беретін септікті білдіруге қатысады. Септік — сөздің сөйлемдегі қызметін білдіретін тұлға. Бір карточкаға екі нұсқау жазылғандай. Мұндай құрылыс орыс, поляк, неміс, испан және литва тілдерінде айқын.

Шампур бейнесі түбірдің әр әрпі ешқашан өзгермейді деген сөз емес: кітап → кітабым, мұнда п дыбысы б болып өзгереді. Бұған да ереже жазуға болады. Өзге тіл түрлеріне де бағдарлама жасауға болады; біздің алғашқы үлгіге қазақша жалғаулар тізбегі көрнекі.

Тірек сызба

Бөлек сөздер → аналитикалық тәсіл. Ретімен жалғанған бөлшектер → жалғамалы тәсіл. Бір бөлшектегі бірнеше мән → флективті тәсіл.

Тапсырма және үлгі жауап

Сызбаға қарамай, to our houses, үй-лер-іміз-ге, столом мысалдарын үш тәсілге бөліп, себебін айтыңыз. Ағылшын, қазақ және орыс тілдерінен басқа әр түрге бір тіл атаңыз.

Үлгі: бөлек to, our → аналитикалық; реттелген -лер, -іміз, -ге → жалғамалы; -ом бірнеше мәнді біріктіреді → флективті. Қосымша мысалдар: вьетнам, қырғыз, поляк тілдері.

Дереккөздер: WALS, қазақ тілі грамматикасының сипаттамасы.