3-сабақ. Тіл грамматикалық мағынаны қайда сақтайды?

Бұл не үшін керек?

Бағдарлама әріптерді көреді, ал бізге мағына керек. «Үйлерімізге» сөзінде үй, көптік, бізге тиесілілік және бағыт бар. Осындай қосымша мәліметтерді грамматикалық мағына дейміз. Ереже жазбас бұрын тілдің оларды қайда сақтайтынын түсіну қажет: бөлек сөзде ме, бөлшектер тізбегінде ме, әлде бір бөлшектің бірнеше қызметінде ме?

Мысалға дейінгі жаңа ұғымдар

Морфема — өз қызметі бар ең кіші сөз бөлшегі. Үй-лер-іміз-ге деген оқу талдауында дефис морфемалардың шекарасын көрсетеді. Түбір негізгі сөздік мағынаны сақтайды; мұнда ол — үй. Жұрнақ пен жалғау түбірден не негізден кейін келеді. Кәдімгі жазуда түсіндіруге арналған дефис болмайды.

Аналитикалық, жалғамалы және флективті — грамматикалық мағынаны білдіру тәсілдерінің атауы. Бұлар тіл әулеті де, даму сатысы да, бір-біріне өтпейтін қорап та емес. Бір тіл бірнеше тәсілді қатар қолдана алады.

Бір ойды білдіретін үш тәсіл

Шампур бейнесі екі сұраққа ғана жауап береді: бөлшектер ажыратыла ма және қандай ретпен жалғанады? Ол түбірдің әрпі ешқашан өзгермейді деп уәде бермейді. Кітап → кітабым түрінде соңғы п дыбысы б болып өзгереді. Жалғау да дыбыстық нұсқасын таңдайды: үй-лер, бірақ кітап-тар. Мұндай өзгерістің көбі ережеге бағынады, дегенмен оны бағдарламада бөлек көрсету керек.

Пайыз неліктен оңай дәреже жасамайды?

Алғысөзде екі бөлек кесте бар. Біріншісі он тілдің WALS санатын және бір қосымшадағы мағыналардың араласуын көрсетеді. Екіншісі Гринбергтің ескі мәтіндік көрсеткішін береді: нақты жүз сөздік мәтіндегі болжамды морфема жіктерінің пайызы. Бұл өлшемдердің ешқайсысы «бүкіл тіл осынша пайыз жалғамалы» дегенді білдірмейді.

Терең салыстыру үшін бір сөздегі морфема санын, бір морфема беретін мағына санын, түбірдің өзгеруін және жеке сөзбен берілетін қатынастарды бөлек өлшеу керек. Бәрін бір ойдан шығарылған пайызға қоссақ, айырманың себебі жоғалады. Кірме сөз де шыққан тілінің грамматикасын бірге көшірмейді: араб-парсы төркінді мектеп сөзі қазақша мектеп-тер-іміз-де болып түрленеді.

Қазақ тілі бағдарламаға неліктен қолайлы?

Қазақ тіліндегі сөз тудыру мен сөз түрленудің негізгі құралы — суффикстер. Негіз → көптік → тәуелдік → септік ретін рұқсат етілген ауысулар түрінде жазуға болады. Бағдарламада бұл аялдамалары белгіленген бағытқа ұқсайды: әр аялдама келесі жарамды қадамды шектейді.

Бұл — морфологиялық талдауға қолайлылық. Ол қазақ тілі өзге тілдерден «математикалырақ» дегенді дәлелдемейді. Көмекші етістікті құрылым, көпмағыналылық, дыбыс алмасуы және мәнмәтін бәрібір бар. Қазақ тілін жалғаулар тізбегі көрнекі болғандықтан, мысалдары оқырманымызға маңызды болғандықтан және нәтижені adam жобасының морфологиялық модулімен салыстыра алатындықтан таңдадық.

Тірек сызба

Бөлек сөздер → аналитикалық тәсіл. Реті айқын морфемалар → жалғамалы тәсіл. Бір морфемада бірнеше мағына → флективті тәсіл. Бір тіл бірнеше тәсілді қолдана алады.

Еске түсіріп, тексеріңіз

Кестені жауып, үш бейнені салыңыз: карточкалар, шампур және екі белгісі бар жапсырма. Тәсілдің атауын ғана емес, грамматикалық мағынаның қайда тұрғанын түсіндіріңіз.

Мына мысалдарды бөліп, себебін айтыңыз: 1) ағылшынша in our school; 2) қазақша мектеп-тер-іміз-де; 3) орысша книгами; 4) түрікше ev-ler-imiz-e — «үйлерімізге». Содан кейін ағылшынның -s қосымшасы не қазақтың көмекші етістігі тілдегі басым тәсілді неліктен жоймайтынын түсіндіріңіз.

Үлгі жауап: 1) аналитикалық, себебі in мен our — бөлек сөздер; 2) және 4) жалғамалы, себебі қызметі бөлек бөлшектер ретімен тұр; 3) флективті, себебі -ами көптік пен септікті бірге береді. Жиі қате: тәсілді сөздің төркінімен анықтау немесе бір тұлғаға қарап бүкіл тілді «таза» деу.

Дереккөздер: WALS: көрсеткіштердің жалғануы, WALS: бір көрсеткіштің мағына саны, қазақ морфологиясының сипаттамасы, қазақ морфологиясын ережемен талдау.