«Жерде мәселе көп тұрғанда ғарыш не үшін керек?» — адал сұрақ, адал жауапқа лайық. Ғарыш істейтіннің бәрі дерлік Жерге қайтады: серіктер — ауа райы болжамы, байланыс, навигация, егін мен өрттің бақылауы. Ал зерттеуді тоқтатқан өркениеттер сөне бастаған. Зерттеуді тоқтатқандар сөнген.
Анд шыңдары мен Амазония тереңдігі сияқты жерлер бар — онда адам ұзақ уақыттан кейін алғаш рет өзін кішкентай сезінеді. Бұл қорлау емес, ем. Қала адамды әлемнің кіндігі санайтындай құрылған; табиғат бізден бұрын болған, кейін де болады, ұлылығымызда шаруасы жоқ.
Океаниядағы алыс аралға кетіп, Гоген үлкен кенеп салып, оған үш сұрақ жазды: біз қайдан келдік, кім едік, қайда барамыз. Ол өркениеттен қашты да, бұл сұрақтардан қашып құтылмайтынын түсінді: олар айналада емес, ішіңде тұрады. «Не үшін» деген жауабы барлар кез келген «қалайды» көтереді.
Мыңдаған жыл бойы адам аспанға қарап, кәдімгі құсқа қызғанышпен телміретін: жердің патшасы, әрі сол жердің тұтқыны. Алғашқы ұшақ көтерілмей тұрып, жүздеген адам мұнарадан өз қолымен жасаған қанатпен секіріп, мерт болды. Ұшуға қол жеткізген адам тынышталған жоқ.
Егер әркімнің білегінде қалған күндердің саны жанып тұрса, әлем бір түнде өзгерер еді. Біз қайта табуға болатын ақшаны үнемдейміз де, қайтарылмайтын сағатты санамаймыз. Сенека біз үйренбеген нәрсені байқаған: бақытсыздық өмірдің қысқалығында емес, оны шашып жібергенімізде.
АҚШ пен Иранның қарсыласуы ондаған жыл бойы созылып, мезгіл-мезгіл шиеленіседі, бірақ үлкен тікелей соғыс әлі болған жоқ. Тежеу екі тарап та қақтығыс бағасын ұтыстан жоғары санағанда жұмыс істейді. Санкция мен нүктелік соққы — шектен өтпей қысым жасау тәсілі.
Бір уыс жұлдыз шаңын алыңыз да, оған он төрт миллиард жыл беріңіз — ол бір күні көзін ашып: «Мен қайдан келдім?» деп сұрайды. Қандағы темір, сүйектегі кальций, тыныстағы оттегі Күннен әлдеқайда бұрын өлген жұлдыздардың ішінде туған. Бір күні бұл зат өзін тани бастады.
Шахмат қазіргі мемлекеттердің барлығынан дерлік көне. 64 шаршыдағы ойын империяларды неге асып жеңді: онда сәттілік те, сыртқы фактор да жоқ — тек сіз, қарсылас және шешіміңіздің салдары. Жеңілісті сәтсіздікке сілтеуге болмайды. Бір жүріс алға ойлаған адам мықты.
2026 жылдың шілде ортасында Иран төңірегіндегі соғыста қаза тапқандар саны 7 144-тен 9 676-ға дейін бағаланады, жаралылар — шамамен 46 965. Айырманың өзі көп нәрсені айтады: тірі соғыста нақты санды ешкім білмейді. Неге әр санның артынан адамды қайта көру керек.
Сырттай бокс дөрекі күш сияқты: екеу бір-бірін ұрады, мықтысы жеңеді. Жақындаған сайын айқындалады: бұл ең алдымен ұстамдылық. Ашудан басын жоғалтқан адам ашылып қалып, жеңіледі. Жығылған емес, тұрмаған адам жеңіледі. Соққы көтеріп, жалғастыра білу — спорт емес, өмір туралы.
Байыппен айтуға болмайтын, бірақ күліп жеткізуге болатын шындық бар. Сайқымазақ патшаның бетіне министрдің басын алдыратын сөзді айта алатын. Ашуды билік басады — оны бүлік деп жариялайды; күлкі қолға түспейді. Күлкіге қалғаннан қорықпайды, ал қорқыныш — оның басты құралы.
Жеті жүз жыл бұрын Лоренцетти қала кеңесінің қабырғасына ізгі билік пен жаман биліктің айырмасын салуға тапсырыс алды. Ол таққа да, шайқасқа да емес, кәдімгі өмірге тоқталды: жақсы билік жерінде адам еңбек етеді, сауда жасайды, билейді; жаманында — қорқыныш пен бос дала.
Ойша банкке үңіліңіз — шотыңызға сай тиын үйіндісі ол жерде жоқ: ақша жұмыс істеп жүр, несиеге берілген, салынған. Банкте шын жатқаны көрінбейді әрі алтыннан маңызды. Сенім болғанда жүйе жұмыс істейді, бірақ бір мезгілде бәріне жететін нақты ақша жоқ. Сондықтан дағдарыс қорқыныш індетіне ұқсайды.
Әр қылмыстың артында ұмытуға болмайтын жәбірленуші ғана емес, қоғам қоюды ұнатпайтын сұрақ та тұр: мұны істей алатын адам қалай шықты. Түрме онымен бәрі болып қойған соң айналысады — мектеп, отбасы және ересектердің біреуі жасамаған алғашқы таңдау жіберіліп алынғанда.
Төрт жылда бір рет планета бір жаққа қарайды. Неге дәл футбол: ойын сөзсіз де, жабдықсыз да түсінікті — доп пен екі қақпа Алматы ауласында да, Рио жағажайында да бар. Турнирді есеппен емес, құрылымымен қалай оқу керек: қиын сәтте ойынды кім өз мойнына алады.
16 шілдеде Шанхайда жарияланды: 70-тен астам құжат, сомасы 15 миллиард доллардан асады. Бірде-біреуі бойынша бөліп көрсету жоқ, сан неден құралғанын журналист те, депутат та тексере алмайды. Пакет шарттар мен ниет меморандумдарын араластырған — табиғаты бөлек міндеттемелер.
Жинағаныңыздың бәрі бір күні басқаға көшеді не жоғалады: үй ескіреді, ақша құнсызданады, атыңыз ұмытылады. Тартып алуға да, босқа жұмсауға да болмайтын бір ғана нәрсе бар — бергеніңіз. Жақсылық көмектескен адамнан сирек қайтады: ол кейін, күтпеген жақтан келеді.
Машиналардың көтерілісінен емес, одан жалықтырақ әрі нақты нәрселерден қорқу керек. Біріншісі — шоғырлану: иесін күшейтетін құрал билігі шектен тыс көп адамды да күшейтеді. Екіншісі — ауыстыру: жасалған мәтінді тексерілген факт, сенімді үнді дұрыстық деп ұсынғанда.
Ыңғайлы ертегі бар: бәріне жоғарыдағы бір адам кінәлі. Ол қалғандардың жауапкершілігін алып тастағаны үшін ыңғайлы. Ауыстыруға болмайтын билік бір кабинеттен емес, мыңдаған кішкентай «үндемей қалайыннан» өседі. Үнсіздік бейтарап көрінеді, бірақ ол — кейін қолдау деп аталатын дауыс.
16 шілдеде Трамп сайлаудың қорғалуы туралы барлау деректерін құпиясыздандыратынын мәлімдеп, Қытай американдық сайлаушылардың 220 миллион файлын заңсыз алды деді. Араластыруға болмайтын үш түрлі тұжырым: осалдық, араласу әрекеті және өзгертілген дауыс — бір нәрсе емес.
Адамға осынша еркіндік берген өнертабыс аз: отырдың да, қалаған жеріңе кеттің. Бірақ есеп бірден келмейді және оны бәрі, тіпті көлігі жоғы да төлейді. Алдымен қаланы автокөлікке бейімдедік, содан кейін онсыз ыңғайсыз жерде тұратынымызды байқадық. Көлік адамға қызмет етеді дедік.