Теңіз деңгейі екі есе жылдам өсіп жатыр: БҰҰ 2026 жылы не шешті

БҰҰ Бас Ассамблеясы 24 қыркүйекте теңіз деңгейінің көтерілу қаупі жөнінде жоғары деңгейлі кездесу өткізіп, саяси декларация қабылдады. Құжат алдағы онжылдықтағы ортақ жұмыстың бағытын белгілеуге тиіс: адамдар мен инфрақұрылымды қорғау, бейімделуді қаржыландыру, салдарды тоқтату мүмкін болмаған жерде көші-қонды қолдау және зардап шеккен қауымдардың құқықтарын сақтау.

Жиында мәселенің шұғылдығын көрсететін сан айтылды. Әлемдік орташа теңіз деңгейі 1993–2002 жылдары жылына 2,1 миллиметр көтерілсе, 2015–2024 жылдары бұл көрсеткіш 4,7 миллиметрге жеткен. Яғни бақыланған жылдық қарқын екі еседен астам өсті.

Теңіз деңгейінің өсуі кімге қауіп төндіреді

Төмен жағалау аймақтарында шамамен 900 миллион адам тұрады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 81-сессиясы төрағасы келтірген бағалау бойынша, 2050 жылға қарай бір миллиардтан астам адам жағалау қатеріне ұшырауы мүмкін.

Шағын арал мемлекеттері үшін мәселе үйді су басумен ғана шектелмейді. Тұзды су ауызсу көзіне енеді, жағалау шайылып, жолдар мен нысандар бұзылады, ал елді мекендер өмір сүруге жарамсыз болуы мүмкін. Жермен бірге қауымдар мәдени мұрасынан, туған жермен байланысынан және күнкөріс көзінен айырылу қаупіне тап болады.

«Океания» ішкі санаты Тынық мұхиты аралдарының ерекше осалдығын көрсетеді, бірақ мәселенің өзі жаһандық. Ресми сөзде Сент-Китс пен Невистен Нью-Йорк пен Принц Эдуард аралына дейінгі мысалдар келтірілді.

Мұхит жағалауынан алыс елдерге әсері қандай

Теңіз порттары әлемдік тауар саудасының 80%-дан астамын өткізеді. Портты, жолды, электр желісін немесе қойманы бұзған су тасқыны мен эрозия жеткізу тізбегіне тарайды. Соның салдары теңізден мыңдаған шақырым жердегі елдерде азық-түлік, дәрі, техника және тасымал бағасынан көрінуі мүмкін.

Қазақстан үшін бұл әлемдік логистика мен сауда арқылы жанама тәуекел туғызады. Бұл — порттардың халықаралық жеткізудегі рөліне негізделген редакциялық қорытынды, БҰҰ-ның Қазақстанға арналған жеке болжамы емес.

БҰҰ кездесуі нені бекітті

Кездесу Бас Ассамблеяның 78/558 шешіміне сәйкес өтті. Оның міндетіне саяси көшбасшылықты күшейту, халықаралық ынтымақтастық және халықты, экономиканы, инфрақұрылымды қорғаудың тәжірибелік шараларын табу кірді.

Декларацияның өзі бөгет салмайды және үй көшірмейді. Оның пайдасы кейінгі бюджетке, жобаға, мерзімге және ашық есепке байланысты болады. Ресми сөзде іске асырудың үш бағыты көрсетілді: уәдені ұлттық жоспарға айналдыру, болжамды қаржыландыруды қамтамасыз ету және климат, мұхит, даму мен апат қаупін азайту жұмыстарын біріктіру.

Сандарды асыра түсіндірмей қалай оқу керек

4,7 миллиметр — көрсетілген кезеңдегі әлемдік орташа қарқын. Нақты жердегі салыстырмалы өзгеріс ағысқа, желге және құрлық қозғалысына байланысты өзгеше болуы мүмкін. Бұл әр жағалау жыл сайын бірдей қашықтыққа шегінеді дегенді де білдірмейді.

Дегенмен орташа қарқынның екі есеге өсуі бағытты көрсетіп, бейімделуге берілетін уақытты қысқартады. Сондықтан жаңа порт, жол, тұрғын үй және ауызсу жүйесі жөніндегі шешімдер бүгінгі жағалауды ғана емес, нысанның бүкіл қызмет мерзіміндегі тәуекелді ескеруі керек.

Дереккөздер

• БҰҰ: теңіз деңгейінің көтерілуі жөніндегі жоғары деңгейлі кездесу
• БҰҰ Бас Ассамблеясы төрағасының сөзі және өсу қарқыны туралы дерек

Сандар мен декларация мәртебесі БҰҰ-ның 2026 жылғы 24 қыркүйектегі материалдарынан алынды. Қазақстанға ықпалы туралы түсіндірме редакциялық қорытынды ретінде белгіленді.