Жасанды интеллект курсы: өз үлгіңізді басынан бастап жасаңыз

«Өз жасанды интеллектімді қалай жасаймын?» деген сұраққа жауап іздеген адам көбіне дайын чат-ботты қосу нұсқаулығына немесе күрделі нейрондық желі курсына тап болады. Осы екі бағыттың арасында ең маңызды оқу сұрағы көрінбей қалады: жасанды интеллект үлгісі қандай шешімдерден құралады және олардың әрқайсысын қалай тексеруге болады?

Shanraq-тың жаңа курсы осы сұрақтан басталады. Білім алушы өзгенің дайын үлгісін жалға алмайды және бүкіл жұмысты басқа бағдарламаға бір рет хабар жіберудің артына жасырмайды. Бағдарламалардың осындай келісілген дерек алмасу жолы API деп аталады. Оқушы қазақша мәтінге арналған шағын жергілікті жүйені кезең-кезеңімен құрады: сөзді талдайды, сұрақтың мақсатын анықтайды, бекітілген деректі табады, мерзім мен дереккөзді тексереді, содан кейін жауап береді немесе бас тарту себебін түсіндіреді.

Жақсы оқу үлгісі жауапты ғана емес, сол жауапқа апарған жолды да көрсетуге тиіс.

«Үлкен тілдік үлгісіз ЖИ: өз үлгімізді жасаймыз» тегін курсын ашу

Нейрондық желісіз және LLM-сіз ЖИ жасауға бола ма?

Болады. Жасанды интеллект — кіріс деректі танитын, әрекет таңдайтын немесе қорытынды жасайтын жүйелердің жалпы атауы. Нейрондық желі меңгерген заңдылықтарын көптеген сандық параметрлерде сақтайды. Үлкен тілдік үлгі, яғни LLM, — мәтінмен жұмыс істейтін ірі нейрондық желі және ЖИ жүйесін құру жолдарының бірі ғана.

Курста түсінікті ережелер мен шағын жіктеу құралы бірге қолданылады. Жіктеуіш — сұрақты алдын ала белгілі түрлердің біріне жатқызатын бағдарлама бөлігі. Мысалы, сұрақ үйірменің уақыты, өтетін орны туралы болуы немесе жүйеге мүлде таныс болмауы мүмкін. Бағдарлама сөз белгілерін санайды, бірақ дереккөзді тексермей тұрып жауап беруге рұқсат алмайды.

Бұл тәсіл ұқыпты кітапханашының жұмысына ұқсайды. Ол оқырманға қандай карточка керек екенін түсінеді, жазбаның күнін тексереді және дереккөзді көрсетеді. Қажетті карточка болмаса, кітапханашы ойдан сөре мен жұмыс уақытын шығармайды.

LLM басқаша жұмыс істейді: ол еркін мәтінді жалғастырып, өте көп тақырыпты қамти алады. Сондықтан түсіндіруге, аударуға және сұхбат жүргізуге шебер. Бірақ нанымды сөйлем әрдайым дұрыс дерек бола бермейді. Тар жүйенің білімі әлдеқайда аз, есесіне оның жауап беру шекарасын жазып, тексеруге болады.

30 сабақта қандай жоба жасалады?

Қорытынды жоба күн мен қазақша сұрақты қабылдайды. Мысалы, пайдаланушы шахмат үйірмесінің қашан өтетінін сұрайды. Бағдарлама бірнеше қақпадан өтуге тиіс:

1. мәтінді бірыңғай қалыпқа келтіру;
2. сөздің таныс тұлғаларын анықтау;
3. уақыт па, әлде орын туралы сұралғанын ажырату;
4. бір сұрақта екі бөлек талаптың араласпағанын тексеру;
5. дерегі бар бір ғана карточканы табу;
6. жазбаның жарамдылық мерзімін тексеру;
7. жауаппен бірге күн мен дереккөзді көрсету.

Шарттың бірі орындалмаса, бағдарлама жетіспеген деректі сенімді сөйлеммен бүркемелемейді. Сұрақтың екіұшты екенін, дерек жоқтығын немесе жазбаның ескіргенін хабарлайды.

Ақылды жүйе «Мұны білмеймін және себебін түсіндіре аламын» деуден басталады.

Курс соңында білім алушының қолында таныстырылым емес, дерек файлдары, сапа тексерістері, мәтіндік пәрменмен іске қосу тәсілі және қайта орындауға болатын жылдамдық өлшемі бар жоба қалады.

Неліктен мысал қазақ тіліне құрылған?

Қазақ тілі тілдік ереженің бағдарламалық әрекеттер тізбегіне қалай айналатынын анық көрсетеді. Ол сөз бөлшектері бірінен кейін бірі жалғанатын жалғамалы тілдердің қатарына жатады. Негізге ретімен қосылған әр бөлшек өз мағынасын үстейді.

Өмірлік бейне ретінде кәуап салынған істікті елестетуге болады: негіз басты мағынаны ұстап тұрады, ал жұрнақтар мен жалғаулар белгілі тәртіппен тізіледі. Кейде дыбыс алмасады, екіұштылық пен бөлек сөздер арқылы жасалатын құрылымдар кездеседі. Сондықтан бағдарлама өз жорамалының дұрыстығын бәрібір тексеруге тиіс. Дегенмен бөлшектердің реті анық көрінеді және алғашқы морфологиялық талдауға қолайлы. Морфологиялық талдау — сөзді мағыналы бөлшектерге ажырату.

Курс «тілді формулаға сыйғызуды» ұсынбайды. Ол бұдан пайдалырақ ойды көрсетеді: кейбір заңдылықты кодпен сипаттауға болады, ал ерекшелік пен шекараны жасырмай көрсету керек. Сол себепті қазақша материал алгоритмдік ойлаудың жақсы зертханасына айналады.

Бастаушыларға арналған ЖИ курсы қалай құрылған?

Отыз сабақ бір жобамен байланысқан, ал күрделілік біртіндеп өседі.

Жаңа атау оның қызметі түсіндірілгеннен кейін ғана енгізіледі. Алдымен өмірлік бейне, содан кейін дайын нәтиже, одан соң атау, код және өздік тапсырма беріледі. Тірек карталар бүкіл сабақты қайта оқымай-ақ шешім жолын еске түсіруге көмектеседі.

Әр бес сабақ меңгеру белесімен аяқталады: білім алушы негізгі жолды есіне түсіріп орындайды, өзін тексереді және түсініксіз қадамға қайта оралады. Мұндай құрылым Виктор Шаталовтың тірек белгілер идеясына сүйенеді, бірақ тәжірибені көрнекі сызбамен алмастырмайды.

Үлгі қандай өнімділік көрсетті?

Қорытынды сабақта benchmark.py бағдарламасы берілген, сондықтан өлшемдерді өз компьютеріңізде қайталауға болады. Мұндағы жұмысшы үдеріс — сұрауларды кезекпен орындайтын Python бағдарламасының бір іске қосылған данасы. Логикалық ядро — операциялық жүйе пәрмен орындай алатын бір арна. Біздің бағдарламадағы бір үдеріс бір мезетте бір логикалық ядродан артық қолданбайды, ал бірнеше үдеріс әртүрлі ядрода қатар жұмыс істей алады.

Бақылау сынағы сегіз логикалық ядросы бар ARM компьютерінде, macOS 26.5.2 және Python 3.14.5 ортасында жасалды. ARM процессорлар әулетін білдіреді, ал жүйе мен Python нұсқасы тәжірибе ортасын нақтылайды.

Бұл тәжірибеде төрт үдеріс ең жоғары нәтиже берді. Сегіз үдеріс жылдамдықты өсірмей, төрт үдеріспен салыстырғанда жад шығынын екі есеге жуық арттырды.

Оқу үлгісінің файлдары 6,7 КиБ орын алады. Бір КиБ 1024 байтқа, ал бір МиБ 1024 КиБ-қа тең. Python-мен бірге бүкіл жұмыс істеп тұрған үдеріс 24,4 МиБ жад пайдаланды. Жарияланған 16 жағдайда жүйе күтілген 16 нәтиженің бәрін берді, оның ішінде он рет дұрыс бас тартты.

Бұл кез келген мәтінде мінсіз жұмыс істейді деген уәде емес. Жиын шағын әрі ашық, ал анықтамалықтағы қате жазба қате күйінде қалады. Сандар өлшем мен жарнамалық уәдені ажырату үшін берілген. Толық әдіс пен үлкен үлгілермен салыстыру курстың қорытынды сабағында көрсетілген.

Мұндай үлгі қай жерде LLM-нен жақсы, қай жерде әлсіз?

Тар үлгі міндеті алдын ала шектелген жағдайда қолайлы: кесте, анықтамалық, өндірістік нұсқаулық, тексерілетін қалып немесе деректі сыртқы API-ға жібермейтін жергілікті қызмет. Оның ережесін оқуға, дерегін бір жазбамен түзетуге және бас тартуын сынауға болады.

Үлкен тілдік үлгі пайдаланушы еркін жазатын, тақырыбы алдын ала белгісіз және жаңа тұтас мәтін керек тапсырмаларда әлдеқайда мықты. Ол оқу жіктеуіші орындай алмайтын түсіндіру, жалпылау және сұхбат міндеттерін атқарады.

Кейде аралас жүйе дұрыс шешім болады: LLM еркін айтылған ойды түсінеді, ал ережелі бөлік рұқсат етілген өрісті, күнді және дереккөзді тексереді. Бірдей кіріс пен бірдей күйде үнемі бір жолмен өтіп, бір нәтиже беретін бағдарлама детерминистік деп аталады.

Жетілген инженерлік шешім ең үлкен үлгіні таңдаудан емес, міндет пен рұқсат етілетін қатені дәл сипаттаудан басталады.

Курсты бастау үшін не білу керек?

Курс жасанды интеллектіні алғаш үйренетіндерге арналған, бірақ Python негіздерін білуді талап етеді: айнымалы, шарт, цикл, функция, тізім, сөздік және JSON оқу. Бұл тақырыптар таныс болмаса, алдымен тегін Python курсының бастапқы бөлігін өткен дұрыс.

Одан кейінгі оқу бағытын былай құруға болады:

• Python курсы деректі тексерілетін жобаға айналдыруды үйретеді;
• SQL курсы деректі сақтауды және қайта тексеруге болатын жауап құруды көрсетеді;
• Rust курсы қатаң түрлерді, жадты және сенімді пәрмендік бағдарламаларды түсіндіреді;
• Go курсы кейін үлгіні қосуға болатын веб-қосымша жасауға жетелейді.

Бастау үшін бейнекарта да, ақылы API да қажет емес. Қарапайым компьютер, Python және мысалдарды өз қолыңызбен іске қосуға дайындық жеткілікті. Курс тіркеусіз ашық: «Бастамас бұрын» бөлімінен бастап, кіріс тексерісінен өтіңіз және үлгінің алғашқы бөлігін өзіңіз құрастырыңыз.