Теңге нығайды, бірақ ақша қымбаттап жатыр: ҰБ инфляцияны бір қолымен тежеп, екіншісімен қалай күшейтеді

447,73 теңге: нығаю біркелкі болмады

4 қазандағы ресми бағам — бір долларға 447,73 теңге. Қыркүйекте теңге 4,6% нығайып, айды 440,49 шамасында аяқтады. Бірақ 3 қазанда ресми бағам 441,91-ден 447,73-ке көтерілді. Бір аптада доллар 1,32% қымбаттады, ал бір айлық есепте шамамен 1,78% арзан күйінде қалды.

Бір күндік бағам саясаттың табысын немесе сәтсіздігін дәлелдемейді. Ұлттық банк қыркүйекте валюталық интервенция жасамағанын мәлімдеді, бірақ зейнетақы активтерін басқарушы ретінде биржадан 986 млн доллар сатып алды. Бұл айлық айналымның 9,4%-ына тең нақты валюталық сұраныс. Оның теңге өтімділігіне әсері ҰБ осы ақшаны басқа операциялармен залалсыздандырды ма деген сұраққа байланысты.

Инфляция баяулады, бірақ нысанадан екі есеге жуық жоғары

Қыркүйекте жылдық инфляция 9,8%-дан 9,3%-ға түсті. Азық-түлік 8,5%, азық-түлік емес тауарлар 11%, қызметтер 8,9% қымбаттады. Жақсару бар, бірақ ҰБ нысанасы 5%: ауытқу 4,3 пайыздық тармақ, ал нақты баға өсімі мақсаттан 1,86 есе жоғары.

Осы кезде ҰБ маусымнан бері базалық мөлшерлемені үш рет төмендетті: 18%-дан 17%-ға, кейін 16,75% және 16,25%-ға. Нақты мөлшерлеме әлі оң, бірақ инфляция нысанаға жетпей жатып саясат жұмсарды. Бірінші қайшылық осы: реттеуші сұранысты тежеу қажеттігін айтады да, банктер үшін ақша бағасын төмендетеді.

Modern Money Mechanics: несие депозитті жасайды

«Банк ақшаны ауадан жасайды» деген сөз өткір естіледі, бірақ оның негізінде нақты бухгалтерлік операция бар. Банк сейфтен 10 млн ₸ алып шықпайды және қарыз алушыға басқа салымшының бұрынғы ақшасын аудармайды. Несие берген сәтте ол өз балансының екі жағын қатар ұлғайтады:

Бірінші жазба жасалған сәтте төлем жасауға болатын жаңа банк депозиті пайда болады. Негізгі борыш өтелгенде осы ақша жойылады. Пайыз — банктің табысы және қарыз алушының шығысы; оны несиенің тағы бір «негізгі сомасы» деп санауға болмайды.

Осындай баланстық қисынды Т-шоттар арқылы Чикаго Федералдық резерв банкінің тарихи Modern Money Mechanics құралы түсіндірген. Бірақ ондағы ескі механикалық «ақша мультипликаторы» үлгісін қазіргі жүйеге сөзбе-сөз көшіруге болмайды. Англия Банкі қазіргі тәжірибеде несие депозит жасайтынын, ал кредит көлемін капитал, өтімділік, табыстылық, қарыз алушы сұранысы, реттеу және орталық банктің ақша-кредит саясаты шектейтінін түсіндіреді.

ҰБ ресми сандары нені көрсетеді

ҰБ ақша агрегаттары бойынша 2026 жылғы тамыздың соңында:

• ақша базасы — 15,788 трлн ₸;
• қолма-қол ақша M0 — 4,837 трлн ₸;
• кең ақша массасы M3 — 54,995 трлн ₸;
• M3 пен M0 айырмасы — 50,158 трлн ₸, яғни кең ақша массасының 91,2%-ы қолма-қол емес түрде болған;
• M3-тің ақша базасына қатынасы — 3,48 есе.

Бұл әр резервтік теңге автоматты түрде дәл 3,48 есе «көбейді» дегенді білдірмейді. Көрсеткіш бүкіл жүйенің нәтижесін қамтиды: банк несиелері мен депозиттері, мемлекет пен ҰБ операциялары, валюта ағындары, актив сатып алу және қарыз өтеу. Бірақ ол экономикадағы ақша негізінен басылған банкнот деген қарапайым түсінікті теріске шығарады. Ақшаның басым бөлігі — шоттардағы жазбалар және банктердің міндеттемелері.

Бір жылда M3 47,618 трлн ₸-ден 54,995 трлн ₸-ге дейін, яғни 15,49%-ға өсті. Сол кезеңде ақша базасы 15,068 трлн ₸-ден 15,788 трлн ₸-ге, немесе 4,78%-ға өсті. Абсолюттік мәнде кең ақша массасы 7,376 трлн ₸, ал база 0,720 трлн ₸ қосты. Бұл тұрақты коэффициент те, инфляцияның жалғыз себебінің дәлелі де емес. Дегенмен банк ақшасы қолма-қол ақша мен резервтерден әлдеқайда жылдам кеңейе алатынын анық көрсетеді.

Тамыз: 3,86 трлн ₸ берілді, несие портфелінде 575,85 млрд ₸ қалды

Банк секторы кредиттерінің ҰБ ресми кестесіне сәйкес, тамызда ЕДБ 3,859 трлн ₸ жаңа кредит берді. Бұл жалпы ағын: сол айда қарыз алушылар ескі борыштарын өтеді, банктер талаптарды есептен шығарды және қайта бағалады.

Сондықтан қалдықтың таза өзгерісін де қарау керек. Кредит портфелі 1 тамыздағы 45,539 трлн ₸-ден 1 қыркүйекте 46,115 трлн ₸-ге дейін өсті: бір айда 575,85 млрд ₸, немесе 1,26%. Оның ішінде:

• халық кредиттері шамамен 322,26 млрд ₸-ге өсті;
• бизнес кредиттері 253,59 млрд ₸-ге өсті;
• 2026 жылдың басынан бері жалпы портфель 2,828 трлн ₸-ге, немесе 6,53%-ға ұлғайды.

Бұл — ақша жасау мен жоюдың күнделікті айналымы: жаңа несие депозит жасайды, төлем оны банктер арасында жылжытады, негізгі борышты өтеу депозиттік ақшаны жояды. 3,859 трлн ₸ жалпы берілім мен 575,85 млрд ₸ таза өсім бір-біріне қайшы емес; айырма өтеулер мен баланстағы өзге өзгерістердің ауқымын көрсетеді.

Қарапайым түсіндірмені тексеретін тағы бір дерек бар. Тамызда кредит қалдығы өсті, ал M3 55,784 трлн ₸-ден 54,995 трлн ₸-ге төмендеді — шамамен 789,16 млрд ₸. Демек M3-тегі әр өзгерісті жаңа несиенің тікелей салдары деуге болмайды. Бір мезетте қарыз өтеу, бюджет және валюта операциялары, ақшаның құралдар мен секторлар арасында ауысуы жүреді. Несие арқылы ақша жасау тетігі дәлелді, бірақ оның айлық инфляциямен байланысы бір теңдікке сыймайды.

Неліктен бұл бәрібір ҰБ жауапкершілігіне кіреді

Жеке ЕДБ несиені кімге беретінін өзі шешеді, алайда жүйенің ережесі мен бағасын мемлекеттік институттар белгілейді. ҰБ базалық мөлшерлемені анықтайды, өтімділік пен резервтерді басқарады, валюта операцияларын жүргізеді және қорландыру құнына ықпал етеді. Капитал мен тәуекелге қатысты пруденциялық талаптарды Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен ҰБ өз құзыреттері шегінде белгілейді.

Сондықтан дәл тұжырым мынау: ЕДБ несие бергенде жаңа депозиттік ақша жасайды, ал ҰБ осы үдеріс жеделдейтін немесе баяулайтын ақша-кредит ортасын қалыптастырады. «Ауадан» деген сөз банк қарыз алушыға алдын ала жиналған біреудің депозитін бермейтінін білдіреді. Бұл жоқтан байлық жасау емес: ақшамен бірге тең көлемдегі қарыз, қайтармау тәуекелі және капитал мен өтімділік талаптары пайда болады.

ҰБ мен Үкіметтің жауапкершілігі қай жерде

Барлық инфляцияны тек Ұлттық банкке арту дұрыс емес. Бағаға бюджет шығыны, тариф, импорт, бағам, өнім, бәсеке және еңбек өнімділігі әсер етеді. Банктердің пруденциялық қадағалауына Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі де жауап береді. Бірақ өтімділік бағасы, ақша базасы, валюталық операция және инфляциялық нысана ҰБ құзырында. Сондықтан кредит өсімін ол бөтен мәселе деп көрсете алмайды.

Біздің редакциялық талабымыз нақты: инфляциямен күресті жоғары мөлшерлеме не бағамның бір сәттік нығаюы арқылы емес, баға, M3, кредит және нақты өндіріс динамикасын бірге қарау арқылы бағалау керек. Ақшалай талаптар 15% өсіп, баға нысанасы 5% болса, реттеуші айырманы қандай тауар мен қызмет өндірісі жұтатынын түсіндіруге міндетті.

Бұл МММ ме

Заңдық және экономикалық тұрғыдан Ұлттық банк МММ емес. МММ — ескі қатысушыға төлем жаңа салымшы ақшасынан берілген алаяқтық пирамида. Ұлттық валюта — салық жүйесі, активтер, резерв және ел экономикасы қолдайтын заңды төлем құралы.

Алайда қатаң теңеудің өлшенетін өзегі бар. Жаңа ақша мен кредит өндірістен жылдам өссе, теңгені кейін ұстаған адам сатып алу қабілетінің төмендеуімен төлейді. Ақшаны ерте алғандардың пайдасына қайта бөлу жүреді. Бұл орталық банкті пирамидаға айналдырмайды, бірақ қатаң ашықтықты талап етеді: ақшаны кім жасады, ол кімге берілді, орнына не өндірілді және халық 5% нысанаға неге сенуі керек?

Қаржылық сауат дәл осы сұрақтан басталады. Тек бүгінгі долларды талқылау — қозғалтқыш қақпағын ашпай, спидометрге қараумен бірдей.

Мұқаба: Shanraq.org редакциялық иллюстрациясы.

Дереккөздер: ҰБ ресми бағамы, Ұлттық статистика бюросының инфляция дерегі, ҰБ кредит статистикасы, ҰБ валюталық нарық операциялары, Shanraq.org талдау беті