Стақан, шыны, мөлдірлік: үш түрлі жауап

Тірек карта

Стақан, металл қасық және пластик бөтелке: бұйым, материал, қасиетті салыстырыңыз.

Жағдай және сұрақ

«Стақан неден жасалған?» десеңіз, «шыныдан» деп жауап береді. «Қандай?» десеңіз, «мөлдір» дейді. Бір көріністен үш түрлі ұғым туындайды.

Жаңа сөздер түсінікті тілмен

Бұйым — пішіні мен қызметі бар жеке нәрсе: стақан, қасық, қағаз сүзгі. Материал — бұйым жасалған нәрсе: шыны, металл, қағаз. Зат — белгілі құрамы мен қасиеттері бар материя түрі; кейін жеке зат пен қоспаны ажыратамыз. Кәдімгі шыны — көбіне бірнеше заттан тұратын материал, бір ғана таза зат емес. Қасиет — белгілі жағдайда тексеруге болатын белгі: мөлдірлік, түс, ерігіштік. «Мөлдір» мен «шыныны» шатастырмаңыз: біріншісі қасиет, екіншісі материал.

Материя — орын алатын әрі массасы бар нәрсенің бәрі. Құрам үлгіде қандай заттар және қанша мөлшерде бар деген сұраққа жауап береді. Ерігіштік — заттың белгілі жағдайдағы таңдалған еріткішке тарала алу қасиеті; әр зат әртүрлі әрекет етеді. Материалды жалғыз қасиетпен анықтамаңыз.

Алдын ала болжаңыз

Мысалды оқымай тұрып мына сөздерді жіктеңіз: болат қасық, болат, жылтырлық, стақандағы су. Неге «су» бұйымның атауы емес?

Зерттеңіз не берілген деректі талдаңыз

Қауіпсіз бір бұйымның карточкасын жасаңыз: атауы, материалы, көзбен немесе құрғақ сыртқы бетіне қол тигізіп тексерілетін екі қасиеті. Шынының сынғыштығын белгілі қасиет ретінде жазыңыз, бірақ оны сындырмаңыз. Сұйықтың дәмін не иісін тексермеңіз.

Талданған мысал

Қасық — бұйым, болат — материал, жарықта бетінің жылтырауы — бақылау. «Жылтырлық» — көрінетін қасиет. Қасық пластиктен болса, бұйымның атауы өзгермейді, материалы өзгереді, ал жылтырауы сақталуы мүмкін. Үш ұғымды бөлу сондықтан маңызды.

Жиі кездесетін қате

Қате: шыныны бір ғана формуласы бар таза зат деп ойлау. Әдеттегі шыныда бірнеше құрамдас бөлік бар. Тағы бір қате: «жылтыр болса, міндетті түрде металл» деу; басқа материалдар да жылтырайды.

Жаңа жағдайға көшіру

Мөлдір пластик бөтелке үшін бұйымды, материалды, қасиетті атаңыз. Неге жалғыз мөлдірлікке қарап оның шыны екенін дәлелдеуге болмайды? Қандай қосымша қауіпсіз тексеру керек?

Жауап және есте сақтау

Жауап: бөтелке — бұйым, пластик — материал, мөлдірлік — қасиет. Шыны да, кейбір пластик те мөлдір. «Бұйым → материал → қасиет» деген үш ұяшықты есіңізден салып, басқа мысалмен түсіндіріңіз. Бір аптадан соң бейтаныс затпен қайта тексеріңіз.

Зерттеушінің кестесі

Қашан қайта қарау

Бетті жауып, 10 минуттан кейін картаны есіңізден салыңыз, ұғымдарды өз сөзіңізбен түсіндіріңіз және жаңа жағдайды шешіңіз. Бір күн және бір аптадан соң кеңессіз қайталаңыз. Қате қалса, талданған мысалға оралып, қай қадамды өткізіп алғаныңызды жазыңыз.

Тұз қайда жоғалды? Химиялық зерттеуді бастаймыз

Құбыр суы, ауа, тұз: қайсысы қоспа?