Жоғалмай еру: бөлшектер моделі

Тірек карта

Ерудің үлкейтілген 3D-моделі: бөлшектердің түсі мен өлшемі шартты; бұл микрофотосурет емес.

Жағдай және сұрақ

Бірінші сабақта тұз көзден «жоғалды». Енді мөлдір суды да, тұздың сақталуын да түсіндіретін модель керек.

Жаңа сөздер түсінікті тілмен

Еріткіш — басқа зат таралатын құрамдас бөлік; мұнда су. Еріген зат — мұнда тұз. Ерітінді — еріткіш пен еріген заттың біртекті қоспасы. Бұл тараудағы бөлшек — шартты өте кішкентай модель бірлігі; тұз бен судың нақты бөлшектерін кейін анықтаймыз. Модель — түсіндіру және болжау құралы, фотосурет емес. Ас тұзы ерігенде кристалл иондарға ажырайды, оларды су молекулалары қоршайды; әзірше оларды шартты шарлармен көрсетеміз. Балқу — қатты дененің жағдай өзгергенде сұйыққа өтуі, еріткішпен араласуы емес.

Атом — химиялық элементтің кішкене бөлшегі; элемент пен атом құрылысын кейін үйренеміз. Молекула — байланысқан атомдар тобы; су молекулалардан тұрады. Ион — электр заряды бар бөлшек; ас тұзында оң және теріс иондар бар. Тұз ерігенде олар суда таралады. Суреттегі шарлар шартты белгі ғана: нақты өлшем, арақашықтық және қозғалыс көрсетілмейді.

Алдын ала болжаңыз

Сызбаны көрмей тұрып болжаңыз: бөлме температурасындағы бірдей суға бір және екі шағын өлшем қасық тұз араластырсақ, тұз массасы жоғала ма? Бір көлем суға шексіз тұз қосуға бола ма? Шекті дәммен тексермеңіз.

Зерттеңіз не берілген деректі талдаңыз

Екі мөлдір стақанға бірдей су құйыңыз. Ересек адам біріне аз мөлшер ас тұзын қосады, екіншісі салыстыру үшін қалады. Араластыруға дейін түйірлерді, кейін шартты нүктелерді салыңыз. Нені шынымен көрдіңіз, нені модельден алдыңыз — бөлек жазыңыз. Заттар болмаса, оқу деректерін пайдаланыңыз: аз тұз қосып араластырғаннан кейін су мөлдір, түйір көрінбейді.

Талданған мысал

Талданған есеп: 100 г суға 5 г тұз қосылды. Ештеңе жоғалмаса, ерігеннен кейінгі ішіндегінің массасы 105 г. Ыдыстың массасы бөлек есептеледі. Теңдік: ерітінді массасы = су массасы + салынған тұз массасы. Тұтас жабық жүйенің массасы еруге дейін де, кейін де бірдей. Көлемдер жай қосылуға міндетті емес. Ашық ыдыста буланған суды да ескеру керек.

Жиі кездесетін қате

Қате: «Тұз балқыды» деу. Балқу мұздың не басқа қатты дененің сұйыққа өтуіне қатысты; мұнда тұз суда еріді. Шарлар күріш дәніндей деп ойлау да қате: схема үлкейтілген, нақты өлшем мен түсті көрсетпейді.

Жаңа жағдайға көшіру

Құмды ұстайтын қағаз сүзгі неге еріген тұзды ұстамайды? Көрінетін және модель деңгейінде түсіндіріңіз. Модельді қандай бақылау жоққа шығара алар еді?

Жауап және есте сақтау

Жауап: кәдімгі қағаз сүзгіден су мен еріген зат өтеді, ірі құм түйірлері қалады. Модельде ерітіндінің ұсақ бөлшектері сүзгі тесіктерінен өтеді. Сызбада өлшемдер шынайы масштабта емес. Есіңізден үш кадр салыңыз: кристалл + су → таралу → біртекті ерітінді; ертең және бір аптадан соң тексеріңіз.

Зерттеушінің кестесі

Қашан қайта қарау

Бетті жауып, 10 минуттан кейін картаны есіңізден салыңыз, ұғымдарды өз сөзіңізбен түсіндіріңіз және жаңа жағдайды шешіңіз. Бір күн және бір аптадан соң кеңессіз қайталаңыз. Қате қалса, талданған мысалға оралып, қай қадамды өткізіп алғаныңызды жазыңыз.

Құбыр суы, ауа, тұз: қайсысы қоспа?

Қоспадан тұзды табу: сүзу, тұндыру, булану