Жеті жол емес, жеті рөл: септіктердің толық картасы

Картадағы орнымыз

Тірек жалғаулар кестесін емес, сөздің көріністегі рөлін көрсетеді. Алдымен бейнені табыңыз: әрекет иесі, байланыс, әрекет нысаны, бағыт, орын, бастау нүктесі немесе ортақ тәсіл. Мағынадан кейін ғана сұрақ пен формаға көрсеткі жүргізіңіз. Жазуларды жауып, бағытты суреттер арқылы қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Үстелде кітап жатыр. Бір оқушы оның мұқабасын көрсетеді, екіншісі кітапты досына береді, үшіншісі сөреден алады. Зат өзгермейді, бірақ әр жаңа байланыс оның рөлі мен формасын өзгертеді.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Бұл — кітап. — Затты атау тұлғасында атаймын.

Тыңдау: Кітаптың мұқабасы көк. — Кітап пен мұқаба арасындағы байланысты айтамын.

Тыңдау: Мен кітапты ашамын. — Нақты әрекет нысанын көрсетемін.

Тыңдау: Кітапты досыма беремін. — Затты кімге беретінімді айтамын.

Тыңдау: Кітап үстелде жатыр. — Заттың орнын айтамын.

Тыңдау: Кітапты сөреден аламын. — Әрекеттің бастау нүктесін айтамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жасырып, белгіленген сөздің рөлін анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, түбір мен жалғауды көрсетіңіз де, сөйлемді тұтас қайталаңыз. Үшінші рет орынды, затты не қатысушыны өзгертіп, жалғаудан бұрын рөлді қайта таңдаңыз. Айтылымды жазбадан алып, түсінуді жаңа мысалмен дәлелдеңіз.

Нақты үлгі

Қазақ тіліндегі жеті септікті сөздің жеті қызметі ретінде көруге болады. Атау септік қатысушыны не затты жалғаусыз атайды. Ілік кімнің/ненің? байланысын құрады. Табыс нақты әрекет нысанын белгілейді. Барыс алушыны не бағытты көрсетеді. Жатыс нүктені бекітеді. Шығыс бастауды көрсетеді. Көмектес серікті, құралды не тәсілді қосады. Жалғау рөлден кейін үндестік пен түбірдің соңғы дыбысына сай таңдалады.

Тірек белгі

АТАУ → БАЙЛАНЫС → НЫСАН → БАҒЫТ → ОРЫН → БАСТАУ → БІРГЕ/ҚҰРАЛ

Ереженің шегі

Орыс немесе ағылшын тіліндегі бір шылау әрдайым бір қазақ септігіне сәйкес келмейді. Бір қазақ формасы да бірнеше жақын мағынаға қызмет ете алады. Атаулар жүйені талқылауға көмектеседі, бірақ тірі сөзде алдымен көрініс пен сұрақ пайда болуы керек. Атау септіктің нөлдік формасы — грамматикасыз сөз емес, септік жалғауы жоқ форма.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін көріністі заттармен ойнаңыз. Кім әрекет етеді, кімнің бөлігі, нақты нені өзгертеді, кімге не қайда бағытталған, қайда тұр, қайдан келді, кіммен не немен орындалды деп сұраңыз. Рөл мен сұрақты жазып, кейін форманы болжаңыз. Ереже таңдауды тексереді, оның орнына шешім қабылдамайды.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, үш нысанды көрініс салыңыз. Септік атауынсыз рөлдерді белгілеңіз, кейін сұрақ пен жалғауды қосыңыз. Таныс, өзгертілген және өз сөйлеміңізді айтыңыз. Форма ұмытылса, нұсқаларды механикалық санамай, мағына көрсеткісіне оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы кітап сөзін көріп, бірден таныс -та жалғауын қосады, бірақ жаңа көріністе кітап досқа бағытталған. Заттарды орнына қойып, алушыға бағытталған көрсеткіні көрсетіңіз; дос сөзін барысқа, ал нақты кітапты табысқа қойыңыз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Бейтаныс көрініс алыңыз: басқа зат, адам, бағыт немесе әрекет тәсілі. Форманы неге таңдағаныңызды қысқа айтыңыз: «бұл бағыт», «бұл орын», «бұл бастау». Серіктес бір рөлді өзгертеді; сіз соған қатысты жалғау мен мағынаны ғана өзгертесіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

«Менің ортам 1.1» жобасына орталық зат пен оның жеті ықтимал рөлінің карточкасын қосыңыз. Әр көрсеткі септік атауынан жалғауға емес, нақты қатынасқа апарсын.

Тапсырма

Міндетті. Бір кітаппен алты көрініс ойнап, әр форманы рөл арқылы түсіндіріңіз. Тасымал тексеруі. Жаңа зат пен төрт бейтаныс байланыс алып, жалғаулар кестесінсіз форманы таңдаңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең рөл картасын қалпына келтіріп, кестесіз үш жаңа мысал айтыңыз.
• Жеті күннен кейін жаңа көріністі талдап, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін формаларды дербес әңгімеде қолданып, қай сұрақтардың тірексіз пайда болатынын белгілеңіз.

Келесі сабақ: Кімнің бөлігі? Ілік септік екі атаудың арасындағы көпір