Әдетте не болады: дағды және -а/-е/-й формасы

Картадағы орнымыз

Тірек уақытты терминдер қатары емес, байқалатын көрініс ретінде көрсетеді. Алдымен уақыт белгісін табыңыз: кеше, әдетте, қазір немесе ертең. Кейін әрекеттің күйін қараңыз: ол аяқталды ма, қайталана ма, сөйлеу сәтінде өтіп жатыр ма, әлде тек жоспарланды ма? Белгіден көрініс пен формаға саусақпен жүріп, жазуларды жауып, жолды өз сөзіңізбен қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Мектептің медиа тобы тұрақты міндеттерді бөледі. Әр дүйсенбіде бір оқушы жабдықты тексереді, екіншісі сұхбат жазады, ал бүкіл топ кешке материалдарды сақтайды. Мұнда бір суреттен гөрі қайталану маңызды.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мен күнде қазақша оқимын. — Әр күнгі оқу дағдымды айтамын.

Тыңдау: Сен таңертең сөздерді қайталайсың. — Таңғы қайталанатын әрекетті айтамын.

Тыңдау: Ол дүйсенбіде камераны тексереді. — Апта сайынғы міндетті айтамын.

Тыңдау: Біз кешке файлдарды сақтаймыз. — Топтың кешкі әрекетін айтамын.

Тыңдау: Сіздер апта сайын сұхбат жазасыздар. — Сыпайы көпше түрде тұрақты жұмысты айтамын.

Тыңдау: Олар сабақтан кейін бірге жұмыс істейді. — Бірнеше адамның әдеттегі әрекетін айтамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жауып, әрекеттің уақытын ғана анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, уақыт белгісі мен етістік формасын көрсетіңіз де, сөйлемді жазбадан кейін тұтас қайталаңыз. Үшінші рет күнді, қатысушыны не әрекетті ауыстырып, формадан бұрын мағынаны қайта таңдаңыз. Жазба айтылымды береді, ал жаңа орынды сөйлем түсінуді дәлелдейді.

Нақты үлгі

Әдеттегі әрекет түбір, -а/-е/-й жалғағышы және жіктік жалғауы арқылы құрылады: оқы-й-мын, қайтала-й-сың, тексер-е-ді, сақта-й-мыз. Жалғағыш түбір мен үндестікке, ал соңғы бөлік қатысушыға қарайды. Алдымен мен оқимын, сен оқисың, ол оқиды сияқты тұтас жұптарды қолданып, кейін құрылысты байқаңыз.

Тірек белгі

ӘДЕТ/КЕСТЕ → ТҮБІР + А/Е/Й + ЖІКТІК → күнде оқимын

Ереженің шегі

Осы форма келер шақты да білдіре алады: Ертең оқимын. Мағынаны уақыт белгісі мен жағдаят ашады. Форма дағдының пайдалы не міндетті екенін білдірмейді. Болымсыз түрі 46-сабақта жеке қадам ретінде қаралады.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін төрт карточка қойыңыз: аяқталды, әдетте, дәл қазір, жоспарланды. Әр естіген сөйлемге алдымен карточка таңдап, байқалған белгіні атаңыз. Содан кейін ғана етістік формасын болжаңыз. Алғашқы жауапты сақтап, үлгімен салыстырыңыз және өзгерісті бір мағыналық сөйлеммен түсіндіріңіз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, бір минутта өткен, осы және келер шақ сызығын салыңыз. Бір таныс сөйлемді қалпына келтіріп, оның уақытын өзгертіп, жаңа сөйлем жасаңыз. Жалғауларды дауыспен бөлмей, екеуін де табиғи айтыңыз. Таңдау жоғалса, формалар тізіміне емес, «көріністе не болып жатыр?» деген сұраққа оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы сөйлеушінің жалғауын сақтап, ол оқимын дейді. Адам мен әрекет карточкаларын қатар қойыңыз: мен → оқимын, ол → оқиды. Алдымен тек қатысушыны өзгертіп, содан кейін әдеттегі уақыт белгісін қайтарыңыз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Адам, әрекет және уақыт шарты бар бейтаныс карточка алыңыз. Дайын үлгісіз сөйлем құрып, серіктеске нақтылау сұрағын қойыңыз және оның жауабынан кейін уақытты өзгертіңіз. Серіктес жатталған сөйлемді емес, уақыт белгісі, әрекет күйі және форма бір-біріне сай келгенін тексереді.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

«Менің ортам» жобасындағы тұрақты жұмыстың карточкасын жасаңыз: топтың үш әрекеті, күндер не тәулік бөліктері және нақты есімсіз жауапты рөлдер.

Тапсырма

Міндетті. Үш түрлі жақта алты қайталанатын әрекет туралы айтыңыз. Тасымал тексеруі. Серіктес қатысушы мен жиілікті өзгертеді; форма мен уақыт белгісін кестесіз қайта құрыңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең уақыт тірегін қалпына келтіріп, оқымай үш жаңа сөйлем айтыңыз.
• Жеті күннен кейін бейтаныс суреттер бойынша кеше, қазір және ертең туралы айтып, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін бір минуттық әңгіме жазып, уақытқа қатысты бір дәлсіздікті тауып, өзіңіз түзетіңіз.

Келесі сабақ: Дәл қазір не болып жатыр: әрекет үдерісте