1.1 бақылау нүктесі: бір көрініс — жеті нақты рөл

Картадағы орнымыз

Тірек жалғаулар кестесін емес, сөздің көріністегі рөлін көрсетеді. Алдымен бейнені табыңыз: әрекет иесі, байланыс, әрекет нысаны, бағыт, орын, бастау нүктесі немесе ортақ тәсіл. Мағынадан кейін ғана сұрақ пен формаға көрсеткі жүргізіңіз. Жазуларды жауып, бағытты суреттер арқылы қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Топ аудан макетін, заттар мен тапсырма карточкаларын алады. Қатысушыларды атап, карта бөліктерін байланыстырып, нысанды таңдап, алушыға беріп, нүктеге қойып, бастаудан алып, әрекетті бірге не құралмен орындау керек.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Оқушылар жобаны бастайды. — Әрекет иесі мен нақты нысанды айтамын.

Тыңдау: Жобаның картасы үстелде. — Байланыс пен орынды айтамын.

Тыңдау: Картаны жаңа оқушыға беремін. — Нысан мен алушыны айтамын.

Тыңдау: Ол картаға белгі қояды. — Белгінің бағытталған орнын айтамын.

Тыңдау: Белгіні қораптан аламыз. — Нысан мен бастау орнын айтамын.

Тыңдау: Тапсырманы тобымызбен орындаймыз. — Нысан мен ортақ орындаушыны айтамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жасырып, белгіленген сөздің рөлін анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, түбір мен жалғауды көрсетіңіз де, сөйлемді тұтас қайталаңыз. Үшінші рет орынды, затты не қатысушыны өзгертіп, жалғаудан бұрын рөлді қайта таңдаңыз. Айтылымды жазбадан алып, түсінуді жаңа мысалмен дәлелдеңіз.

Нақты үлгі

Тексеруде он байқалатын әрекет бар: нөлдік форманы тану; екіжақты ілік байланысын құру; жалпы және нақты нысанды ажырату; алушы не мақсатты көрсету; орынды бекіту; бастауды айту; серік не құралды таңдау; жалғаудың бір дыбыстық нұсқасын түсіндіру; рөл өзгергенде форманы өзгерту; қатені мағыналық сұрақпен түзету. Өту үшін тасымалмен бірге 10 өлшемнің 8-еуі керек.

Тірек белгі

КІМ? → КІМНІҢ? → НЕНІ? → КІМГЕ/ҚАЙДА? → ҚАЙДА? → ҚАЙДАН? → КІММЕН/НЕМЕН? → 8/10

Ереженің шегі

Бақылау септік атауларын мектептегі ретпен қатесіз айтуға міндеттемейді. Нәтиже — жаңа көріністе түсінікті форманы таңдап, оның рөлін түсіндіру. Суреттегі қатысушылардың келбеті көпұлтты Қазақстанды көрсетеді, бірақ ол адамның тілі, азаматтығы, діні немесе тегі туралы болжауға негіз болмайды.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін көріністі заттармен ойнаңыз. Кім әрекет етеді, кімнің бөлігі, нақты нені өзгертеді, кімге не қайда бағытталған, қайда тұр, қайдан келді, кіммен не немен орындалды деп сұраңыз. Рөл мен сұрақты жазып, кейін форманы болжаңыз. Ереже таңдауды тексереді, оның орнына шешім қабылдамайды.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, үш нысанды көрініс салыңыз. Септік атауынсыз рөлдерді белгілеңіз, кейін сұрақ пен жалғауды қосыңыз. Таныс, өзгертілген және өз сөйлеміңізді айтыңыз. Форма ұмытылса, нұсқаларды механикалық санамай, мағына көрсеткісіне оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы жалғауларды дұрыс атайды, бірақ зат қозғалғаннан кейін де үстелде дейді, ал қазір оны үстелге апарып барады. Тізімді тоқтатып, мақсатқа бағытталған көрсеткіні көрсетіңіз де, координатты үстелге деп ауыстырыңыз. Тоқтағаннан кейін үстелде формасын қайтарыңыз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Бейтаныс көрініс алыңыз: басқа зат, адам, бағыт немесе әрекет тәсілі. Форманы неге таңдағаныңызды қысқа айтыңыз: «бұл бағыт», «бұл орын», «бұл бастау». Серіктес бір рөлді өзгертеді; сіз соған қатысты жалғау мен мағынаны ғана өзгертесіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

«Менің ортам 1.1» жобасын жинаңыз: көпұлтты топ, бір орталық зат, жеті рөлдік көрсеткі, жалғаудың төрт дыбыстық отбасы және дербес түзету карточкасы.

Тапсырма

Міндетті. Бес минуттық көрсетілімді дайын мәтінсіз өткізіп, бейтаныс карточкадағы рөл ауысуын қоса, 10 өлшемнің 8-еуін орындаңыз. Кейінгі тексеру. Жеті күннен кейін басқа көріністі кестесіз талдап, 7 өлшемді орындаңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең рөл картасын қалпына келтіріп, кестесіз үш жаңа мысал айтыңыз.
• Жеті күннен кейін жаңа көріністі талдап, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін формаларды дербес әңгімеде қолданып, қай сұрақтардың тірексіз пайда болатынын белгілеңіз.

Келесі сабақ: Уақыт көріністен байқалады: кеше, әдетте, қазір, ертең