Дәл қазір не болып жатыр: әрекет үдерісте

Картадағы орнымыз

Тірек уақытты терминдер қатары емес, байқалатын көрініс ретінде көрсетеді. Алдымен уақыт белгісін табыңыз: кеше, әдетте, қазір немесе ертең. Кейін әрекеттің күйін қараңыз: ол аяқталды ма, қайталана ма, сөйлеу сәтінде өтіп жатыр ма, әлде тек жоспарланды ма? Белгіден көрініс пен формаға саусақпен жүріп, жазуларды жауып, жолды өз сөзіңізбен қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Көрмеге дайындық кезінде әркім өз ісімен айналысады: біреу макет орнатып жатыр, біреу суретке түсіріп жатыр, енді біреу жазуды талқылап жатыр. Бақылаушы дағдыны не нәтижені емес, осы сәтте көргенін айтады.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мен мәтін жазып жатырмын. — Қазір өтіп жатқан өз әрекетімді айтамын.

Тыңдау: Сен сурет таңдап жатырсың. — Сенің қазіргі әрекетіңді айтамын.

Тыңдау: Ол макет құрып жатыр. — Үшінші жақтағы үдерісті айтамын.

Тыңдау: Біз нәтижені тексеріп жатырмыз. — Топтың қазіргі жұмысын айтамын.

Тыңдау: Оқушылар сұрақ қойып жатыр. — Бірнеше адамның әрекетін айтамын.

Тыңдау: Жұмыс әлі жалғасып жатыр. — Үдерістің аяқталмағанын айтамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жауып, әрекеттің уақытын ғана анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, уақыт белгісі мен етістік формасын көрсетіңіз де, сөйлемді жазбадан кейін тұтас қайталаңыз. Үшінші рет күнді, қатысушыны не әрекетті ауыстырып, формадан бұрын мағынаны қайта таңдаңыз. Жазба айтылымды береді, ал жаңа орынды сөйлем түсінуді дәлелдейді.

Нақты үлгі

Дәл қазір жүріп жатқан әрекет негізгі етістіктің -ып/-іп/-п формасы мен жіктелген жатыр көмекші етістігі арқылы құрылады: жаз-ып жатыр-мын, тексер-іп жатыр-мыз. Бірінші бөлік әрекетті атайды, екінші бөлік оны уақыт ішінде ашық ұстап, қатысушыны көрсетеді. Тіркесті бір мағыналық топ ретінде айтыңыз.

Тірек белгі

ҚАЗІР/ӘЛІ → НЕ ІСТЕП? + ЖАТЫР + ЖІКТІК → жазып жатырмын

Ереженің шегі

Қазақ тілінде отыр, тұр, жүр көмекші етістіктері де бар; олар әрекетке қалып, сипат немесе таралғандық мағынасын қоса алады. Бұл қадамда жатыр үдерісті көрсететін бейтарап тірек болады. Оны барлық осы шаққа қоспаңыз: кесте мен дағды басқа көріністі қажет етеді.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін төрт карточка қойыңыз: аяқталды, әдетте, дәл қазір, жоспарланды. Әр естіген сөйлемге алдымен карточка таңдап, байқалған белгіні атаңыз. Содан кейін ғана етістік формасын болжаңыз. Алғашқы жауапты сақтап, үлгімен салыстырыңыз және өзгерісті бір мағыналық сөйлеммен түсіндіріңіз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, бір минутта өткен, осы және келер шақ сызығын салыңыз. Бір таныс сөйлемді қалпына келтіріп, оның уақытын өзгертіп, жаңа сөйлем жасаңыз. Жалғауларды дауыспен бөлмей, екеуін де табиғи айтыңыз. Таңдау жоғалса, формалар тізіміне емес, «көріністе не болып жатыр?» деген сұраққа оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы экрандағы аяқталмаған жолды көрсетіп тұрып, Қазір мәтін жазамын дейді. Бұл ниет сияқты естілуі мүмкін. Көрініп тұрған үдерісті қайтарыңыз: Қазір мәтін жазып жатырмын. Кейін қазір сөзін алып, форма мағынаны сақтай ма, тексеріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Адам, әрекет және уақыт шарты бар бейтаныс карточка алыңыз. Дайын үлгісіз сөйлем құрып, серіктеске нақтылау сұрағын қойыңыз және оның жауабынан кейін уақытты өзгертіңіз. Серіктес жатталған сөйлемді емес, уақыт белгісі, әрекет күйі және форма бір-біріне сай келгенін тексереді.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаның қазіргі кадрын қосыңыз: шартты бір сәтте кім не істеп жатыр? Балалардың нақты суреттері мен жеке дерегін қолданбай, үш қатар әрекетті көрсетіңіз.

Тапсырма

Міндетті. Жаңа көріністен байқалған бес әрекетті сипаттаңыз. Тасымал тексеруі. Серіктес бір көріністі дағдыға айналдырады; форманы өзгертіп, жатыр неге енді қажет емес екенін түсіндіріңіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең уақыт тірегін қалпына келтіріп, оқымай үш жаңа сөйлем айтыңыз.
• Жеті күннен кейін бейтаныс суреттер бойынша кеше, қазір және ертең туралы айтып, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін бір минуттық әңгіме жазып, уақытқа қатысты бір дәлсіздікті тауып, өзіңіз түзетіңіз.

Келесі сабақ: Не болды: аяқталған өткен шақ -ды/-ді/-ты/-ті