Кімге және қайда? Барыс септік мақсатқа көрсеткі сызады

Картадағы орнымыз

Тірек жалғаулар кестесін емес, сөздің көріністегі рөлін көрсетеді. Алдымен бейнені табыңыз: әрекет иесі, байланыс, әрекет нысаны, бағыт, орын, бастау нүктесі немесе ортақ тәсіл. Мағынадан кейін ғана сұрақ пен формаға көрсеткі жүргізіңіз. Жазуларды жауып, бағытты суреттер арқылы қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Мектептегі еріктілер жобасында картаны мұғалімге апарып, кітапханаға барып, белгіленген уақытта келу керек. Үш жағдай әртүрлі, бірақ әрқайсысында көрсеткінің соңғы нүктесі бар.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мен кітапханаға барамын. — Бағыттың соңғы орнын айтамын.

Тыңдау: Картаны мұғалімге беремін. — Заттың алушысын айтамын.

Тыңдау: Досыма хабарлама жазамын. — Хабарламаның кімге бағытталғанын айтамын.

Тыңдау: Сағат үшке жазыламын. — Белгіленген уақытты айтамын.

Тыңдау: Балалар алаңына дейін барамыз. — Бағыттың шегін айтамын.

Тыңдау: Сізге қалай көмектесемін? — Көмектің кімге бағытталғанын сұраймын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жасырып, белгіленген сөздің рөлін анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, түбір мен жалғауды көрсетіңіз де, сөйлемді тұтас қайталаңыз. Үшінші рет орынды, затты не қатысушыны өзгертіп, жалғаудан бұрын рөлді қайта таңдаңыз. Айтылымды жазбадан алып, түсінуді жаңа мысалмен дәлелдеңіз.

Нақты үлгі

Барыс септік кімге/неге/қайда? сұрақтарына жауап беріп, алушыға не мақсатқа апарады. Дауыстыдан және ұяң ортадан кейін -ға/-ге, қатаң дауыссыздан кейін -қа/-ке келеді: кітапханаға, мұғалімге, алаңға, мектепке. Сізге, досыма әрекеттің кімге бағытталғанын көрсетеді. Белгіленген уақыт та нүкте ретінде ойланады: сағат үшке.

Тірек белгі

БАСТАУ ─────→ КІМГЕ/ҚАЙДА? → кітапханаға / мұғалімге / сағат үшке

Ереженің шегі

Барыс мақсатты көрсетеді, бірақ оған жеткен-жетпегенді айтпайды. Кітапханаға барамын — кітапханаға бағыт, ал ішінде болу кітапханада болады. Дейін «дейінгі» шекті көрсетіп, көбіне барыс формасынан кейін келеді. Хабар алушы мен нақты нысанды араластырмаңыз: картаны мұғалімге беремін сөйлемінде екі бөлек рөл бар.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін көріністі заттармен ойнаңыз. Кім әрекет етеді, кімнің бөлігі, нақты нені өзгертеді, кімге не қайда бағытталған, қайда тұр, қайдан келді, кіммен не немен орындалды деп сұраңыз. Рөл мен сұрақты жазып, кейін форманы болжаңыз. Ереже таңдауды тексереді, оның орнына шешім қабылдамайды.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, үш нысанды көрініс салыңыз. Септік атауынсыз рөлдерді белгілеңіз, кейін сұрақ пен жалғауды қосыңыз. Таныс, өзгертілген және өз сөйлеміңізді айтыңыз. Форма ұмытылса, нұсқаларды механикалық санамай, мағына көрсеткісіне оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы мұғалімді картаны беремін дейді: екі атау да әрекет нысаны болып, алушы жоғалды. Картаны жіберушінің қолына қойып, мұғалімге көрсеткі сызыңыз: картаны — не, мұғалімге — кімге.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Бейтаныс көрініс алыңыз: басқа зат, адам, бағыт немесе әрекет тәсілі. Форманы неге таңдағаныңызды қысқа айтыңыз: «бұл бағыт», «бұл орын», «бұл бастау». Серіктес бір рөлді өзгертеді; сіз соған қатысты жалғау мен мағынаны ғана өзгертесіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға үш көрсеткі қосыңыз: адам-алушы, орын-мақсат және жазылу уақыты. Әрқайсысының басы мен соңын белгілеңіз, баланың нақты мекенжайын қолданбаңыз.

Тапсырма

Міндетті. Мақсаттың үш түрімен алты сөйлем құрып, соңғы нүктені түсіндіріңіз. Тасымал тексеруі. Серіктес бағыт орнын тұрақты орынға айналдырады; барысты жатысқа ауыстырып, көріністің өзгеруін түсіндіріңіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең рөл картасын қалпына келтіріп, кестесіз үш жаңа мысал айтыңыз.
• Жеті күннен кейін жаңа көріністі талдап, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін формаларды дербес әңгімеде қолданып, қай сұрақтардың тірексіз пайда болатынын белгілеңіз.

Келесі сабақ: Қайда және қашан? Жатыс септік нүктені бекітеді