Қазақ сөйлемінің қаңқасы: әрекет ойды аяқтайды

Картадағы орнымыз

Сызба әңгіме бағытын тұтас көрсетеді; әр бөлігін кезекпен толықтырамыз.

Өмірлік жағдай

Қысқа көріністі елестетіңіз: адам кітапты алып, оқып отыр. Басқа тілде үйреншікті рет өзгеше болуы мүмкін, ал бейтарап қазақ сөйлемінде әуелі қатысушы мен деректі айтып, әрекетті соңына қоямыз: Мен кітап оқимын. Соңғы сөз ой бағытын аяқтайды.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мен кітап оқимын. — қатысушы, нысан, әрекет

Тыңдау: Аружан мектепке барады. — адам, бағыт, әрекет

Тыңдау: Біз қазақша сөйлейміз. — қатысушы, тіл, әрекет

Тыңдау: Ол жаңа кітап оқиды. — анықтауыш заттың алдында

Тыңдау: Данияр бүгін үйде жұмыс істейді. — уақыт пен орын әрекеттің алдында

Жаттығуды орындау реті

Алдымен түймені басып, мәтінге қарамаңыз: жалпы мағынаны және бір ғана жаңа дыбысты не құрылым бөлігін аңғарыңыз. Екінші рет сөйлемге қарап, тірек сызбасын саусақпен жүргізіңіз. Кейін үлгіні жауып, оны екі-үш белгі арқылы қалпына келтіріп, өз нұсқаңызды айтыңыз. Соңғы қадамды серіктеспен немесе дыбыс жазғышпен орындаңыз: дайындықсыз жауап беріп, қай жерде кідіргеніңізді белгілеңіз. Бүкіл сабақты қайта оқымай, сол байланысқа ғана оралыңыз.

Нақты үлгі

Негізгі қаңқа: кім? → не, қайда, қашан, қалай? → не істейді? Мен кітап оқимын сөйлемінде Мен — қатысушы, кітап — нысан, оқимын — әрекет. Аружан мектепке барады сөйлемінде бағыт барады сөзінің алдында тұр. Анықтауыш та өз зат есімінің алдында келеді: жаңа кітап. Сөйлемді карточкаларға бөліп, кейін сөздердің арасын үзбей қайта айтыңыз.

Тірек белгі

КІМ? → ДЕРЕК: НЕ? ҚАЙДА? ҚАШАН? → ӘРЕКЕТ

Ереженің шегі

Бұл — бейтарап рет, өзгермейтін тор емес. Тірі сөйлеуде белгілі қатысушы айтылмай қалуы мүмкін, ал орын ауыстыру сөзді ерекше көрсетуі ықтимал. Бастаушыға күнделікті хабарды әрекетпен аяқтау қауіпсіз. Әзірге етістіктің барлық жалғауын шығармаймыз: мысалдағы тұлғаларды мағынасы түсінікті тұтас қалып ретінде қолданамыз.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмені оқымай тұрып оқимын / Мен / кітап және барады / мектепке / Аружан карточкаларынан екі сөйлем құрыңыз. Әр бейтарап ойды аяқтайтын сөзді көрсетіп, оның қызметін «баяндауыш» терминін қолданбай түсіндіріңіз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Мәтінді жауып, адам, дерек, әрекет деген үш ұяшық салыңыз. Естіген екі сөйлемді қалпына келтіріп, кейін тек ортаңғы карточканы ауыстырыңыз. Жаңа сөзге белгісіз жалғау қажет болса, болжай салмай, сабақтағы дайын қауіпсіз тұлғаны таңдаңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы басқа тілдің ретін көшіріп, Мен оқимын кітап деді. Мағынасын болжауға болады, бірақ бейтарап қазақша құрылым бұзылды. Әрекет карточкасын соңына жылжытыңыз. Ол жаңа оқиды кітап сөйлемінде неліктен жаңа кітап жұбын да бірге сақтау керек екенін түсіндіріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Үйде, мектепте не кітапханада байқалатын үш әрекетті нақты адамдардың атын атамай сипаттаңыз. Әр сөйлем үшін алдымен карточка құрып, кейін карточкасыз айтыңыз. Серіктес әрекет сөзін және оның орнын ишарамен көрсетуі керек.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

«Менің ортам» жобасына үш қауіпсіз сөйлем қосыңыз: кейіпкер таңдалған орында оқиды, барады немесе жұмыс істейді. Әр сөйлемнің астына «кім | дерек | әрекет» белгісін сақтаңыз. Екінші нұсқада белгіні алып тастап, басқа адамның оны өзі қалпына келтіре алатынын тексеріңіз.

Тапсырма

Міндетті. Үйренген қалыптардан төрт өз сөйлеміңізді құрыңыз. Әр сөйлемде қатысушының астын бір, деректің астын екі рет сызып, әрекетті қоршаңыз. Бір сөйлемнің карточкаларын араластырып, үлгісіз қалпына келтіріңіз.

Көшіруді тексеру. Серіктеске таныс сөздер жазылған жаңа карточкалар беріңіз. Ол сөйлем құрады, ал сіз дайын жауапты айтпай, тек алғашқы қатені түсіндіресіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең үш бөлікті қаңқа мен екі сөйлемді бетсіз қалпына келтіріңіз.
• Жеті күннен кейін аралас карточкадан бес сөйлем құрыңыз.
• Отыз күннен кейін жоба мәтінінен үш әрекетті тауып, орнын тексеріңіз.

Келесі сабақ: «Мен…»: өзіңізді жаттанды сауалнамасыз таныстыру