Дәл сұрау және терістеу: әрекет қашан болмады

Картадағы орнымыз

Тірек уақытты терминдер қатары емес, байқалатын көрініс ретінде көрсетеді. Алдымен уақыт белгісін табыңыз: кеше, әдетте, қазір немесе ертең. Кейін әрекеттің күйін қараңыз: ол аяқталды ма, қайталана ма, сөйлеу сәтінде өтіп жатыр ма, әлде тек жоспарланды ма? Белгіден көрініс пен формаға саусақпен жүріп, жазуларды жауып, жолды өз сөзіңізбен қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Топ журналында бос орындар бар. Файл сақталды ма, топ қазір жұмыс істеп жатыр ма, ертең кездесу бола ма — белгісіз. Қатысушылар айыптаудың орнына бейтарап сұрақ қойып, жауап алып, тексерілетін фактіні жазады.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Сен кеше файлды сақтадың ба? — Кешегі әрекет туралы бейтарап сұраймын.

Тыңдау: Жоқ, мен файлды сақтамадым. — Өткен әрекеттің болмағанын айтамын.

Тыңдау: Олар қазір жұмыс істеп жатыр ма? — Қазіргі үдеріс туралы сұраймын.

Тыңдау: Жоқ, олар қазір жұмыс істеп жатқан жоқ. — Қазіргі үдерістің жоқ екенін айтамын.

Тыңдау: Ертең кездесеміз бе? — Келер жоспарды нақтылаймын.

Тыңдау: Жоқ, ертең кездеспейміз. — Келер әрекеттің болмайтынын айтамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жауып, әрекеттің уақытын ғана анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, уақыт белгісі мен етістік формасын көрсетіңіз де, сөйлемді жазбадан кейін тұтас қайталаңыз. Үшінші рет күнді, қатысушыны не әрекетті ауыстырып, формадан бұрын мағынаны қайта таңдаңыз. Жазба айтылымды береді, ал жаңа орынды сөйлем түсінуді дәлелдейді.

Нақты үлгі

Сұраулық ма/ме/ба/бе/па/пе формадан кейін бөлек жазылады: сақтадың ба?, жатыр ма?, кездесеміз бе?. Жедел өткен шақта болымсыздық шақ көрсеткішінің алдына келеді: сақта-ма-ды-м. Ауыспалы осы-келер шақта: кездес-пей-міз. Үдерісті істеп жатқан жоқ деп, яғни үдеріс жоқ екенін көрсету ыңғайлы.

Тірек белгі

СҰРАҚ: ФОРМА + БӨЛЕК ПЕ? | ТЕРІС: ТҮБІР + МА/МЕ ... | ҮДЕРІС + ЖОҚ

Ереженің шегі

Сұраулық шылау мен болымсыздық жұрнағының нұсқалары ұқсас болғанымен, қызметі бөлек. Болымсыз жауап әрқашан болымсыз етістік емес: әрекет басқа уақытта болса, Жоқ, кейін сақтадым деуге болады. Адамды алдын ала кінәлайтын сұрақтан аулақ болыңыз.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін төрт карточка қойыңыз: аяқталды, әдетте, дәл қазір, жоспарланды. Әр естіген сөйлемге алдымен карточка таңдап, байқалған белгіні атаңыз. Содан кейін ғана етістік формасын болжаңыз. Алғашқы жауапты сақтап, үлгімен салыстырыңыз және өзгерісті бір мағыналық сөйлеммен түсіндіріңіз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, бір минутта өткен, осы және келер шақ сызығын салыңыз. Бір таныс сөйлемді қалпына келтіріп, оның уақытын өзгертіп, жаңа сөйлем жасаңыз. Жалғауларды дауыспен бөлмей, екеуін де табиғи айтыңыз. Таңдау жоғалса, формалар тізіміне емес, «көріністе не болып жатыр?» деген сұраққа оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы сақтадыңба деп бірге жазады да, жауапта сақтамадым ба деп жаңа сұрақ жасайды. Қызмет карточкаларын бөліңіз: бөлек шылау сұрақ қояды, етістіктің ішіндегі жұрнақ әрекетті терістейді. Кейін бейтарап сұрақ пен жауап жұбын қалпына келтіріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Адам, әрекет және уақыт шарты бар бейтаныс карточка алыңыз. Дайын үлгісіз сөйлем құрып, серіктеске нақтылау сұрағын қойыңыз және оның жауабынан кейін уақытты өзгертіңіз. Серіктес жатталған сөйлемді емес, уақыт белгісі, әрекет күйі және форма бір-біріне сай келгенін тексереді.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға тексеру журналын қосыңыз: үш бейтарап сұрақ, расталған жауап және түзетілген кесте. Адам туралы болжамды факт ретінде жазбаңыз.

Тапсырма

Міндетті. Өткен шақ, қазіргі үдеріс және келер шақ үшін екі-екіден сұрақ-жауап жұбын құрыңыз. Тасымал тексеруі. Серіктес болымды фактіні өзгертеді; оны сол уақыттағы дұрыс сұрақ пен болымсыз формаға айналдырыңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең уақыт тірегін қалпына келтіріп, оқымай үш жаңа сөйлем айтыңыз.
• Жеті күннен кейін бейтаныс суреттер бойынша кеше, қазір және ертең туралы айтып, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін бір минуттық әңгіме жазып, уақытқа қатысты бір дәлсіздікті тауып, өзіңіз түзетіңіз.

Келесі сабақ: Кадрлардан әңгімеге: кеше, қазір және ертеңді байланыстырамыз