Қайдан және неден? Шығыс септік бастауды көрсетеді

Картадағы орнымыз

Тірек жалғаулар кестесін емес, сөздің көріністегі рөлін көрсетеді. Алдымен бейнені табыңыз: әрекет иесі, байланыс, әрекет нысаны, бағыт, орын, бастау нүктесі немесе ортақ тәсіл. Мағынадан кейін ғана сұрақ пен формаға көрсеткі жүргізіңіз. Жазуларды жауып, бағытты суреттер арқылы қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Көрме үшін қатысушылардың қайдан келгенін, материалды қайдан алғанын және үлгінің неден жасалғанын түсіндіру керек. Жауаптар бастау нүктесіне қарайды, бірақ бастаудың түрлері әртүрлі.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мен мектептен келемін. — Қозғалыстың басталған орнын айтамын.

Тыңдау: Дүкеннен қағаз алдым. — Қағаз алынған орынды айтамын.

Тыңдау: Досымнан хабарлама келеді. — Хабарламаның кімнен келгенін айтамын.

Тыңдау: Үстел ағаштан жасалған. — Заттың материалын айтамын.

Тыңдау: Сағат тоғыздан бастап жұмыс істейміз. — Жұмыстың басталу уақытын айтамын.

Тыңдау: Сіз қайдан келесіз? — Қозғалыстың бастау нүктесін сұраймын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жасырып, белгіленген сөздің рөлін анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, түбір мен жалғауды көрсетіңіз де, сөйлемді тұтас қайталаңыз. Үшінші рет орынды, затты не қатысушыны өзгертіп, жалғаудан бұрын рөлді қайта таңдаңыз. Айтылымды жазбадан алып, түсінуді жаңа мысалмен дәлелдеңіз.

Нақты үлгі

Шығыс септік кімнен/неден/қайдан? сұрақтарына жауап беріп, -дан/-ден, -тан/-тен, ал мұрын дыбыстарынан кейін -нан/-нен алады: мектептен, дүкеннен, досымнан, ағаштан. Ол қозғалыс, алу, материал немесе уақыт аралығы басталған нүктені көрсетеді. Бастап сөзі бастауды анық етеді: тоғыздан бастап.

Тірек белгі

БАСТАУ ● ─────→ ҚАЙДАН/КІМНЕН/НЕДЕН? → мектептен / досымнан / ағаштан

Ереженің шегі

Бастау әрдайым физикалық орын емес. Хабар адамнан келеді, зат материалдан жасалады, кезең уақыттан басталады. Шығыс салыстыруға да қатысады, бірақ бұл сабақ бастау бейнесін ғана бекітеді. Мектептен соңғы нүктені айтпайды; толық жол үшін барыс септікті қосыңыз.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін көріністі заттармен ойнаңыз. Кім әрекет етеді, кімнің бөлігі, нақты нені өзгертеді, кімге не қайда бағытталған, қайда тұр, қайдан келді, кіммен не немен орындалды деп сұраңыз. Рөл мен сұрақты жазып, кейін форманы болжаңыз. Ереже таңдауды тексереді, оның орнына шешім қабылдамайды.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, үш нысанды көрініс салыңыз. Септік атауынсыз рөлдерді белгілеңіз, кейін сұрақ пен жалғауды қосыңыз. Таныс, өзгертілген және өз сөйлеміңізді айтыңыз. Форма ұмытылса, нұсқаларды механикалық санамай, мағына көрсеткісіне оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы дүкенге қағаз алдым деп, қағаз дүкеннен алынғанына қарамастан, дүкенді мақсатқа айналдырады. Қағазды дүкенге қойып, сыртқа көрсеткі сызыңыз: дүкеннен қағаз алдым. Егер адам қағаз алу үшін дүкенге бара жатса, көрініс өзгеріп, дүкенге барамын болады.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Бейтаныс көрініс алыңыз: басқа зат, адам, бағыт немесе әрекет тәсілі. Форманы неге таңдағаныңызды қысқа айтыңыз: «бұл бағыт», «бұл орын», «бұл бастау». Серіктес бір рөлді өзгертеді; сіз соған қатысты жалғау мен мағынаны ғана өзгертесіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жоба картасына үш қауіпсіз бастау қосыңыз: орын, адам және материал. Қасына нақты үй мекенжайынсыз бір толық «қайдан → қайда» жұбын жазыңыз.

Тапсырма

Міндетті. Алты бастау көрінісін құрып, қозғалыс, алу, материал және уақыт деп төрт түрге бөліңіз. Тасымал тексеруі. Серіктес бастауды мақсатқа айналдырады; көрсеткіні бұрып, барыс септікті таңдаңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең рөл картасын қалпына келтіріп, кестесіз үш жаңа мысал айтыңыз.
• Жеті күннен кейін жаңа көріністі талдап, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін формаларды дербес әңгімеде қолданып, қай сұрақтардың тірексіз пайда болатынын белгілеңіз.

Келесі сабақ: Кіммен және немен? Көмектес септік серікті, құралды және тәсілді қосады