Үндестік заңы: екі дыбыстық отбасы

Картадағы орнымыз

Сызба әңгіме бағытын тұтас көрсетеді; әр бөлігін кезекпен толықтырамыз.

Өмірлік жағдай

Отбасылық дастарқанды елестетіңіз: жаңа жалғау түбірдің жанына келіп, өз дауыстысын оның үніне бейімдейді. Сондықтан бала сөзі балалар, ал әже сөзі әжелер болады. Бұл бейне ережеге кіруге көмектеседі; нақты шешімді түбірдің соңғы дауыстысы береді.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Бала — балалар. — жуан дауыстысы бар сөз

Тыңдау: Қала — қалалар. — жуан дауыстысы бар сөз

Тыңдау: Әже — әжелер. — жіңішке дауыстысы бар сөз

Тыңдау: Үй — үйлер. — жіңішке дауыстысы бар сөз

Тыңдау: Көше — көшелер. — жіңішке дауыстысы бар сөз

Жаттығуды орындау реті

Алдымен түймені басып, мәтінге қарамаңыз: жалпы мағынаны және бір ғана жаңа дыбысты не құрылым бөлігін аңғарыңыз. Екінші рет сөйлемге қарап, тірек сызбасын саусақпен жүргізіңіз. Кейін үлгіні жауып, оны екі-үш белгі арқылы қалпына келтіріп, өз нұсқаңызды айтыңыз. Соңғы қадамды серіктеспен немесе дыбыс жазғышпен орындаңыз: дайындықсыз жауап беріп, қай жерде кідіргеніңізді белгілеңіз. Бүкіл сабақты қайта оқымай, сол байланысқа ғана оралыңыз.

Нақты үлгі

Алғашқы үлгіде а, о, ұ, ы — жуан дауыстылар, ал ә, ө, ү, і, е — жіңішке дауыстылар. Түбірдің соңғы дауыстысын табыңыз. Ол бірінші топта болса, а дауыстысы бар жалғауды таңдаңыз: бала + лар. Екінші топта болса, е нұсқасын қолданыңыз: әже + лер. Екі жалғауды кездейсоқ сынамаймыз: әуелі түбірді тыңдап, оның дыбыстық тобын сақтаймыз.

Тірек белгі

СОҢҒЫ ДАУЫСТЫ → ЖУАН: -ЛАР  |  ЖІҢІШКЕ: -ЛЕР

Ереженің шегі

Бүгін жалғаудың дауыстысы ғана таңдалады. -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер ішіндегі алғашқы дауыссыз түбірдің соңғы дыбысына байланысты, оны кейін жеке қараймыз. Сондықтан кітаптар сөзін бүгінгі бір ережемен толық шығара алмаймыз. Кірме және тұрақты сөздерде ерекшелік болуы мүмкін; күмәндансаңыз, сызбаға зорлап сыйғызбай, сөздіктен тексеріңіз.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Жалғау қоспай тұрып ана, қала, үй, әже, көше сөздерін екі топқа бөліңіз. Соңғы дауыстыны сызып, картадағы топтың түсін атаңыз. Содан кейін ғана көптік тұлғасын дауыстап айтыңыз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Бетті жауып, екі үй салыңыз. Бірінші үйге а о ұ ы, екіншісіне ә ө ү і е әріптерін қалпына келтіріңіз. Әр үйден -лар не -лер нұсқасына бағыт сызыңыз. Екі-екіден өз сөзіңізді қосып, таңдауды дайын сөзбен емес, соңғы дауыстымен түсіндіріңіз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы кестедегі бірінші жалғауды көріп, үйлар деп жазды. Шешім қабылдайтын орынды көрсетіңіз: үй сөзінің соңғы дауыстысын тауып, оның тобын атаңыз да жалғаудың тек дауыстысын түзетіңіз. Кейін балалер сөзінде кері қате неге болғанын түсіндіріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Айналаңыздағы атауын білетін немесе сөздіктен тексерген алты затты таңдаңыз. Алдымен түбірлерді екі топқа бөліңіз, кейін бүгінгі -лар/-лер үлгісі жеткілікті сөздерді ғана көпше айтыңыз. Басқа дауыссыз нұсқа қажет сөздерді «келесі ереже керек» деп бөлек қойыңыз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға қауіпсіз орындар не нысандардың екі тізімін қосыңыз: үш жуан және үш жіңішке түбір. Қасына көптік тұлғасын жазып, жалғаудың өзгеретін дауыстысын ғана түспен белгілеңіз. Түстің әшекей емес, мағыналы тірек екенін бір сөйлеммен түсіндіріңіз.

Тапсырма

Міндетті. бала, ана, қала, әже, үй, көше сөздерін көпше түрге айналдырыңыз; әр жауаптың алдында соңғы дауысты мен тобын жазыңыз. Жұптарды дауыстап оқыңыз.

Көшіруді тексеру. Бүгінгі ереже жеткілікті екі жаңа сөз және дауыссыз нұсқасына байланысты кейінге қалатын бір сөз табыңыз. Ереженің шегін түсіндіріңіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең екі топ пен жалғау нұсқаларын сөздер тізімінсіз қалпына келтіріңіз.
• Жеті күннен кейін он жаңа түбірді бөліп, сөздік арқылы тексеріңіз.
• Отыз күннен кейін жоба мәтінінен үндестікті тауып, үш жалғауды түсіндіріңіз.

Келесі сабақ: Қазақ сөйлемінің қаңқасы: әрекет ойды аяқтайды