Не болды: аяқталған өткен шақ -ды/-ді/-ты/-ті

Картадағы орнымыз

Тірек уақытты терминдер қатары емес, байқалатын көрініс ретінде көрсетеді. Алдымен уақыт белгісін табыңыз: кеше, әдетте, қазір немесе ертең. Кейін әрекеттің күйін қараңыз: ол аяқталды ма, қайталана ма, сөйлеу сәтінде өтіп жатыр ма, әлде тек жоспарланды ма? Белгіден көрініс пен формаға саусақпен жүріп, жазуларды жауып, жолды өз сөзіңізбен қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Мектеп шарасынан кейін топ есеп жинайды. Үстелде дайын карта, сақталған файл және қол қойылған суреттер жатыр. Есепті белгісіз әрекеттер тізіміне айналдырмай, кімнің не істегенін дәл айту керек.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Кеше мен мәтінді аяқтадым. — Кеше өзім аяқтаған нәтижені айтамын.

Тыңдау: Сен файлды сақтадың. — Сен аяқтаған әрекетті айтамын.

Тыңдау: Ол суретті таңдады. — Үшінші жақтағы аяқталған таңдауды айтамын.

Тыңдау: Біз қонақтарды қарсы алдық. — Топтың аяқталған әрекетін айтамын.

Тыңдау: Оқушылар макетті құрастырды. — Бірнеше адамның нәтижесін айтамын.

Тыңдау: Сабақ сағат үште басталды. — Оқиғаның басталған нақты уақытын айтамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жауып, әрекеттің уақытын ғана анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, уақыт белгісі мен етістік формасын көрсетіңіз де, сөйлемді жазбадан кейін тұтас қайталаңыз. Үшінші рет күнді, қатысушыны не әрекетті ауыстырып, формадан бұрын мағынаны қайта таңдаңыз. Жазба айтылымды береді, ал жаңа орынды сөйлем түсінуді дәлелдейді.

Нақты үлгі

Нақты аяқталған оқиғаға жиі -ды/-ді/-ты/-ті және жіктік жалғауы қосылады: аяқта-ды-м, сақта-ды-ң, қарсы ал-ды-қ. Түбірдің соңғы қатаң дыбысы -ты/-ті нұсқасын, ал үндестік тиісті жуан не жіңішке нұсқаны таңдауға көмектеседі. Үшінші жаққа бөлек жіктік жалғауы қосылмайды: ол таңдады.

Тірек белгі

КЕШЕ/ӨТКЕН → ТҮБІР + ДЫ/ДІ/ТЫ/ТІ + ЖІКТІК → аяқтадым

Ереженің шегі

Форма оқиғаны болған факт ретінде көрсетеді, бірақ ақпарат көзін өзі дәлелдемейді және нәтиже әлі сақталды деп уәде бермейді. Қазақша ол таңдады ер адамға да, әйел адамға да қолданылады; мағынаны жағдаят ашады.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін төрт карточка қойыңыз: аяқталды, әдетте, дәл қазір, жоспарланды. Әр естіген сөйлемге алдымен карточка таңдап, байқалған белгіні атаңыз. Содан кейін ғана етістік формасын болжаңыз. Алғашқы жауапты сақтап, үлгімен салыстырыңыз және өзгерісті бір мағыналық сөйлеммен түсіндіріңіз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, бір минутта өткен, осы және келер шақ сызығын салыңыз. Бір таныс сөйлемді қалпына келтіріп, оның уақытын өзгертіп, жаңа сөйлем жасаңыз. Жалғауларды дауыспен бөлмей, екеуін де табиғи айтыңыз. Таңдау жоғалса, формалар тізіміне емес, «көріністе не болып жатыр?» деген сұраққа оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы мен аяқтады деп жазады: өткен шақ бар, бірақ қатысушы мен жалғау сәйкес емес. Аяқта-ды-м формасын қадаммен жинап, ол аяқта-ды үлгісімен салыстырыңыз. Кейін баста-ды, кет-ті сөздерінің соңғы дыбысын тексеріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Адам, әрекет және уақыт шарты бар бейтаныс карточка алыңыз. Дайын үлгісіз сөйлем құрып, серіктеске нақтылау сұрағын қойыңыз және оның жауабынан кейін уақытты өзгертіңіз. Серіктес жатталған сөйлемді емес, уақыт белгісі, әрекет күйі және форма бір-біріне сай келгенін тексереді.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға шартты күндері бар орындалған қадамдар жолағын қосыңыз: үш нәтиже, жауапты рөлдер және жеке дерексіз бір тексерілетін файл не сурет.

Тапсырма

Міндетті. Алты заттық із бойынша не болғанын қалпына келтіріп, кемінде үш жақты қолданыңыз. Тасымал тексеруі. Жаңа етістік алып, соңғы дыбыс бойынша ұяң не қатаң нұсқаны таңдап, шешімді түсіндіріңіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең уақыт тірегін қалпына келтіріп, оқымай үш жаңа сөйлем айтыңыз.
• Жеті күннен кейін бейтаныс суреттер бойынша кеше, қазір және ертең туралы айтып, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін бір минуттық әңгіме жазып, уақытқа қатысты бір дәлсіздікті тауып, өзіңіз түзетіңіз.

Келесі сабақ: Әрі қарай не болады: келісім, жоспар және ниет