Уақыт көріністен байқалады: кеше, әдетте, қазір, ертең

Картадағы орнымыз

Тірек уақытты терминдер қатары емес, байқалатын көрініс ретінде көрсетеді. Алдымен уақыт белгісін табыңыз: кеше, әдетте, қазір немесе ертең. Кейін әрекеттің күйін қараңыз: ол аяқталды ма, қайталана ма, сөйлеу сәтінде өтіп жатыр ма, әлде тек жоспарланды ма? Белгіден көрініс пен формаға саусақпен жүріп, жазуларды жауып, жолды өз сөзіңізбен қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Үстелде бір мектеп жобасының төрт суреті жатыр: кеше топ жоспарды аяқтады, әдетте сабақтан кейін кездеседі, қазір макет жасап жатыр, ал ертең оны қонақтарға көрсетеді. Уақыт сөздері жол белгісі сияқты форманы болжамай таңдауға көмектеседі.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Кеше біз жоспарды аяқтадық. — Әрекет кеше аяқталып, нәтижесі қалды.

Тыңдау: Біз әдетте сабақтан кейін кездесеміз. — Әрекет тұрақты қайталанады.

Тыңдау: Қазір біз макет жасап жатырмыз. — Әрекет сөйлеу сәтінде жүріп жатыр.

Тыңдау: Ертең біз жобаны көрсетеміз. — Әрекет ертеңге жоспарланған.

Тыңдау: Бүгін жұмыс жалғасып жатыр. — Жұмыс бүгін әлі аяқталған жоқ.

Тыңдау: Өткен аптада топ сурет түсірді. — Топ өткен аптада нәтижеге жетті.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жауып, әрекеттің уақытын ғана анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, уақыт белгісі мен етістік формасын көрсетіңіз де, сөйлемді жазбадан кейін тұтас қайталаңыз. Үшінші рет күнді, қатысушыны не әрекетті ауыстырып, формадан бұрын мағынаны қайта таңдаңыз. Жазба айтылымды береді, ал жаңа орынды сөйлем түсінуді дәлелдейді.

Нақты үлгі

Уақытты екі белгі ашады. Біріншісі — кеше, әдетте, қазір, ертең сияқты уақыт сөзі. Екіншісі — әрекеттің көрінетін күйі: нәтиже бар, әрекет қайталанады, дәл қазір өтіп жатыр немесе күтіледі. Қазақша форма осы көріністі нақтылайды. Сондықтан шақ атауынан емес, «тыңдаушы қандай көріністі елестетеді?» деген сұрақтан бастаңыз.

Тірек белгі

КЕШЕ + НӘТИЖЕ | ӘДЕТТЕ + ҚАЙТАЛАУ | ҚАЗІР + ҮДЕРІС | ЕРТЕҢ + ЖОСПАР

Ереженің шегі

Бір уақыт сөзі әрқашан жеткіліксіз. Бүгін аяқталған, жүріп жатқан немесе жоспарланған әрекетпен келе алады. Форма мен жағдаят бірге жұмыс істейді. Орысша не ағылшынша аударма мағынаны түсіндіреді, бірақ қазақша сөз реті мен жалғауларға үлгі болмайды.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін төрт карточка қойыңыз: аяқталды, әдетте, дәл қазір, жоспарланды. Әр естіген сөйлемге алдымен карточка таңдап, байқалған белгіні атаңыз. Содан кейін ғана етістік формасын болжаңыз. Алғашқы жауапты сақтап, үлгімен салыстырыңыз және өзгерісті бір мағыналық сөйлеммен түсіндіріңіз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, бір минутта өткен, осы және келер шақ сызығын салыңыз. Бір таныс сөйлемді қалпына келтіріп, оның уақытын өзгертіп, жаңа сөйлем жасаңыз. Жалғауларды дауыспен бөлмей, екеуін де табиғи айтыңыз. Таңдау жоғалса, формалар тізіміне емес, «көріністе не болып жатыр?» деген сұраққа оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы ертең сөзін көріп, аудармадағы «боламын» үлгісін механикалық көшіреді. Оны көрініске қайтарыңыз: бұл келісілген көрсетілім бе, ниет пе, әлде қазір өтіп жатқан әрекет пе? Көрсетеміз бен көрсетіп жатырмыз формаларын салыстырыңыз: әрекет күйі өзгергендіктен форма да өзгереді.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Адам, әрекет және уақыт шарты бар бейтаныс карточка алыңыз. Дайын үлгісіз сөйлем құрып, серіктеске нақтылау сұрағын қойыңыз және оның жауабынан кейін уақытты өзгертіңіз. Серіктес жатталған сөйлемді емес, уақыт белгісі, әрекет күйі және форма бір-біріне сай келгенін тексереді.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

«Менің ортам 1.2» жобасына бір жобаның төрт қауіпсіз карточкасын қосыңыз: аяқталған қадам, әдеттегі жұмыс, қазіргі көрініс және жақын жоспар. Нақты кесте мен мекенжайды шартты дерекпен ауыстырыңыз.

Тапсырма

Міндетті. Алты жазбаны төрт көрініске бөліп, әр шешімді мағынамен түсіндіріңіз. Тасымал тексеруі. Уақыт сөзі жоқ жаңа сурет алып, әрекет күйін анықтаңыз және лайық уақыт белгісін ұсыныңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең уақыт тірегін қалпына келтіріп, оқымай үш жаңа сөйлем айтыңыз.
• Жеті күннен кейін бейтаныс суреттер бойынша кеше, қазір және ертең туралы айтып, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін бір минуттық әңгіме жазып, уақытқа қатысты бір дәлсіздікті тауып, өзіңіз түзетіңіз.

Келесі сабақ: Әдетте не болады: дағды және -а/-е/-й формасы