Тоғыз ерекше әріп: көру, есту, айту

Картадағы орнымыз

Сызба әңгіме бағытын тұтас көрсетеді; әр бөлігін кезекпен толықтырамыз.

Өмірлік жағдай

Маңдайшада Қазақ тілі деп жазылған, ал бастаушы оны «Казак тили» деп оқиды. Мағынасы түсінікті болғанымен, төрт маңызды айырмашылық жоғалды. Бір сабақта мінсіз айтуға ұмтылмаймыз. Бүгін дыбыстың қайда жасалатынын, еріннің не істейтінін және құлақтың оны көрші дыбыстан қалай ажырататынын көрсететін карта құрамыз.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Әке, іні, ұл. — тілдің үш қалпы: Ә, І, Ұ

Тыңдау: Өмір, үш күн. — дөңгеленген ерін: Ө және Ү

Тыңдау: Қазақ тілі. — терең Қ және езулік І

Тыңдау: Ғалым жаңа кітап оқыды. — артқы Ғ және мұрын жолды Ң

Тыңдау: Қаһарман. — Һ дыбысындағы жеңіл дем

Жаттығуды орындау реті

Алдымен түймені басып, мәтінге қарамаңыз: жалпы мағынаны және бір ғана жаңа дыбысты не құрылым бөлігін аңғарыңыз. Екінші рет сөйлемге қарап, тірек сызбасын саусақпен жүргізіңіз. Кейін үлгіні жауып, оны екі-үш белгі арқылы қалпына келтіріп, өз нұсқаңызды айтыңыз. Соңғы қадамды серіктеспен немесе дыбыс жазғышпен орындаңыз: дайындықсыз жауап беріп, қай жерде кідіргеніңізді белгілеңіз. Бүкіл сабақты қайта оқымай, сол байланысқа ғана оралыңыз.

Нақты үлгі

Бес дауысты бес бағдар береді. Ә тілдің алдыңғы жағында ашық айтылады; Ө мен Ү айтылғанда тіл алда қалып, ерін дөңгеленеді; Ұ тереңірек және еріннің дөңгеленуімен шығады; І тереңірек, бірақ ерін дөңгеленбейді. Төрт дауыссыздың тірегі бөлек: Қ дыбысы К-ге қарағанда ауыздың арт жағында жасалады; Ғ сол жерде дауыс пен үйкелісті қосады; Ң кезінде ауа мұрын арқылы өтеді; Һ — жеңіл дем. Алдымен баяу, кейін қалыпты қарқында айтыңыз.

Тірек белгі

Ә · Ө · Ү · Ұ · І  |  Қ · Ғ · Ң · Һ  →  КӨР · ТЫҢДА · АЙТ

Ереженің шегі

Ауыз қалпы туралы сипаттама — бағдар, айтылымға қойылған диагноз емес. Дыбыс көрші дыбыстардың әсерінен аздап өзгереді, адамдардың дауысы әртүрлі, ал құрылғы дауысы тірі әңгімелесушіні алмастырмайды. Әр әріпке орыс тілінен дәл балама іздемеңіз: ондай алмастыру біз естуге тиіс айырмашылықты жояды.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

күн, ұл, өмір, әке сөздеріне қараңыз. Тыңдамай тұрып оларды екі белгі бойынша топтаңыз: ерін дөңгелене ме және тіл ауыздың алдыңғы не артқы жағына жақын ба? Содан кейін әр болжамды бір сөзбен тексеріңіз, дауысқа бірден қосылып қайталамаңыз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Тірексіз екі жол сызыңыз. Бірінші жолға Ә Ө Ү Ұ І дауыстыларын жазып, ерін дөңгеленетін әріптерге шеңбер белгісін қойыңыз. Екінші жолға Қ Ғ Ң Һ жазып, артқы бөлік, дауыс, мұрын және дем белгілерін салыңыз. Картаны тек содан кейін ашып, жоғалған бір байланысты түзетіңіз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы Казак тили деп жазып, сөздің тек сыртқы көрінісі өзгерді деп ойлады. Дыбыстық айырмашылық жоғалған төрт орынды тауып, қазақ әріптерін қалпына келтіріңіз. Екі әріп үшін ауыз не мұрын қандай жұмыс атқаратынын түсіндіріңіз. Жай ғана көшіріп жазу жеткіліксіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Осы әріптерді көше, мектеп, дүкен атауынан немесе қауіпсіз ашық мәтіннен табыңыз. Екі бейтаныс сөзді таңдап, алдымен әріптерге сүйеніп айтылуын болжаңыз, кейін сөздіктен не тіл иесінен тыңдаңыз. Жеке есім мен мекенжайды жарияламаңыз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жоба карточкасына «Қалай айтылады?» атты шағын бөлік қосыңыз: тоғыз әріп, бес қауіпсіз мысал сөз және өзіңізге ең қиын айырмашылық туралы белгі. Он секундтық дыбысты тек өзіңіз үшін жазып, күнін көрсетіңіз. Жеті күннен кейін дауыс әдемілігін емес, айырмашылықтың анықтығын салыстырасыз.

Тапсырма

Міндетті. Барлығы бірге тоғыз әріпті қамтитын бес қазақ сөзін таңдаңыз. Әр сөзге айтылымның бір байқалатын белгісін жазып, тізімді екі рет оқыңыз: баяу және тұтас тіркес ретінде.

Көшіруді тексеру. Сабақта болмаған тағы екі сөзді алып, орыс әрпімен алмастыру олардың дыбысталуын неге өзгертетінін түсіндіріңіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең тоғыз әріпті және дауыссыздардың төрт белгісін бетке қарамай қалпына келтіріңіз.
• Жеті күннен кейін сол бес сөзді қайта жазып, дыбыстардың ажыратылуын ғана салыстырыңыз.
• Отыз күннен кейін жаңа қысқа мәтіннен тоғыз әріпті тауып, оны алдын ала белгілемей оқыңыз.

Келесі сабақ: Үндестік заңы: екі дыбыстық отбасы