Кіммен және немен? Көмектес септік серікті, құралды және тәсілді қосады

Картадағы орнымыз

Тірек жалғаулар кестесін емес, сөздің көріністегі рөлін көрсетеді. Алдымен бейнені табыңыз: әрекет иесі, байланыс, әрекет нысаны, бағыт, орын, бастау нүктесі немесе ортақ тәсіл. Мағынадан кейін ғана сұрақ пен формаға көрсеткі жүргізіңіз. Жазуларды жауып, бағытты суреттер арқылы қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Топ көпұлтты мектеп көрмесін дайындайды. Бір оқушы құрбысымен жұмыс істейді, екіншісі қарындашпен салады, үшіншісі автобуспен келеді. Әрекетке негізгі орындаушымен бірге кім немесе не қатысатынын көрсету керек.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мен досыммен жұмыс істеймін. — Серігіммен бірге әрекет ететінімді айтамын.

Тыңдау: Суретті қарындашпен саламын. — Қолданылатын құралды айтамын.

Тыңдау: Мектепке автобуспен барамын. — Қозғалыс тәсілін айтамын.

Тыңдау: Мұғаліммен сөйлесемін. — Әңгімелескен адамды айтамын.

Тыңдау: Қорапты қолмен ашпаңыз. — Қауіпсіздікке сай емес тәсілді тыйамын.

Тыңдау: Аружан мен Мария бірге оқиды. — Екі есімді жалғаулықпен байланыстырамын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жасырып, белгіленген сөздің рөлін анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, түбір мен жалғауды көрсетіңіз де, сөйлемді тұтас қайталаңыз. Үшінші рет орынды, затты не қатысушыны өзгертіп, жалғаудан бұрын рөлді қайта таңдаңыз. Айтылымды жазбадан алып, түсінуді жаңа мысалмен дәлелдеңіз.

Нақты үлгі

Көмектес септік кіммен/немен? сұрақтарына жауап беріп, сөзге жалғанады: досыммен, қарындашпен, автобуспен, мұғаліммен. -мен/-бен/-пен нұсқасы соңғы дыбысқа тәуелді. Аружан мен Мария ішіндегі бөлек мен — «және» мағынасындағы жалғаулық, ол есімдердің формасын өзгертпейді. Жазудағы бос орын екі қызметті ажыратады.

Тірек белгі

БІРГЕ/ҚҰРАЛ/ТӘСІЛ → КІММЕН/НЕМЕН? → досыммен / қарындашпен / автобуспен

Ереженің шегі

Көмектес форма құралды айтады, бірақ әрекеттің қауіпсіз не рұқсат етілгеніне кепіл болмайды. Құрал-жабдық нұсқаулығын ұстаныңыз. Бірге сөзі ортақ әрекетті қосымша күшейтеді, бірақ жалғаудың өзі серікті әрекетпен байланыстырады. Жалғау -мен, жалғаулық мен және «мен» есімдігін араластырмаңыз.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін көріністі заттармен ойнаңыз. Кім әрекет етеді, кімнің бөлігі, нақты нені өзгертеді, кімге не қайда бағытталған, қайда тұр, қайдан келді, кіммен не немен орындалды деп сұраңыз. Рөл мен сұрақты жазып, кейін форманы болжаңыз. Ереже таңдауды тексереді, оның орнына шешім қабылдамайды.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, үш нысанды көрініс салыңыз. Септік атауынсыз рөлдерді белгілеңіз, кейін сұрақ пен жалғауды қосыңыз. Таныс, өзгертілген және өз сөйлеміңізді айтыңыз. Форма ұмытылса, нұсқаларды механикалық санамай, мағына көрсеткісіне оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы мен досым мен барамын деп жазады: бос орын байланысты жалғаулыққа айналдырып, құрылымды бұзады. Үш карточканы салыстырыңыз: мен — сөйлеуші, Алия мен Иван — екі есім, досыммен — менің досыммен бірге. Серік үшін бірге жазылатын форманы қайтарыңыз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Бейтаныс көрініс алыңыз: басқа зат, адам, бағыт немесе әрекет тәсілі. Форманы неге таңдағаныңызды қысқа айтыңыз: «бұл бағыт», «бұл орын», «бұл бастау». Серіктес бір рөлді өзгертеді; сіз соған қатысты жалғау мен мағынаны ғана өзгертесіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға ұлты мен сыртқы келбеті әртүрлі оқушылардың ортақ жұмыс көрінісін қосыңыз, бірақ ұлтты жазумен белгілемеңіз. Бір серікті, бір құралды және бір қозғалыс тәсілін көрсетіңіз.

Тапсырма

Міндетті. Алты сөйлем құрыңыз: серікпен екі, құралмен екі, тәсілмен екі. Тасымал тексеруі. Серіктес бірге жазылатын жалғауды бөлек жалғаулыққа айналдырады; мағынаның өзгеруін түсіндіріп, жазуды түзетіңіз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең рөл картасын қалпына келтіріп, кестесіз үш жаңа мысал айтыңыз.
• Жеті күннен кейін жаңа көріністі талдап, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін формаларды дербес әңгімеде қолданып, қай сұрақтардың тірексіз пайда болатынын белгілеңіз.

Келесі сабақ: 1.1 бақылау нүктесі: бір көрініс — жеті нақты рөл