Кімнің бөлігі? Ілік септік екі атаудың арасындағы көпір

Картадағы орнымыз

Тірек жалғаулар кестесін емес, сөздің көріністегі рөлін көрсетеді. Алдымен бейнені табыңыз: әрекет иесі, байланыс, әрекет нысаны, бағыт, орын, бастау нүктесі немесе ортақ тәсіл. Мағынадан кейін ғана сұрақ пен формаға көрсеткі жүргізіңіз. Жазуларды жауып, бағытты суреттер арқылы қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Қоғамдық орын жоспарында есік, аула, карта және кесте бірдей белгіленген. Әр заттың қай орынға қатысты екенін түсіну үшін бірінші сөзге ғана жалғау қоспай, екіжақты байланыс құрасыз.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: Мектептің ауласы кең. — Мектеп пен аула байланысын айтамын.

Тыңдау: Қаланың картасы жаңа. — Қалаға қатысты картаны айтамын.

Тыңдау: Кітапхананың есігі ашық. — Кітапханаға тиесілі есікті айтамын.

Тыңдау: Оқушының дәптері үстелде. — Оқушыға қатысты дәптердің орнын айтамын.

Тыңдау: Досымның үйі жақын. — Досыма қатысты үйді айтамын.

Тыңдау: Бұл кімнің сөмкесі? — Заттың кімге қатысты екенін сұраймын.

Жаттығуды орындау реті

Бірінші тыңдағанда мәтінді жасырып, белгіленген сөздің рөлін анықтаңыз. Екінші рет қазақша жолды ашып, түбір мен жалғауды көрсетіңіз де, сөйлемді тұтас қайталаңыз. Үшінші рет орынды, затты не қатысушыны өзгертіп, жалғаудан бұрын рөлді қайта таңдаңыз. Айтылымды жазбадан алып, түсінуді жаңа мысалмен дәлелдеңіз.

Нақты үлгі

Байланыстың екі жағы бар. Бірінші атау кімнің/ненің? сұрағына жауап беріп, -ның/-нің, -дың/-дің немесе -тың/-тің алады. Екінші атау байланысқан затты көрсетіп, үшінші жақ тәуелдік жалғауын алады: ауласы, картасы, есігі, дәптері. Досымның үйі тіркесінде досым сөзі алдымен «менің» байланысын, кейін үймен ілік байланысын алады.

Тірек белгі

КІМНІҢ/НЕНІҢ? → мектептің ══ ауласы ← НЕСІ?

Ереженің шегі

Ілік құрылымы тек заңды меншікті білдірмейді: ол бүтіннің бөлігі, авторлық, орынға не топқа қатыс болуы мүмкін. Формаға қарап адамның меншігі туралы қорытынды жасамаңыз. Ауызекі тілде кейбір тұрақты байланыс қысқаруы мүмкін, бірақ бастаушы алдымен толық тексерілетін көпірді құрғаны дұрыс.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

Түсіндірмеге дейін көріністі заттармен ойнаңыз. Кім әрекет етеді, кімнің бөлігі, нақты нені өзгертеді, кімге не қайда бағытталған, қайда тұр, қайдан келді, кіммен не немен орындалды деп сұраңыз. Рөл мен сұрақты жазып, кейін форманы болжаңыз. Ереже таңдауды тексереді, оның орнына шешім қабылдамайды.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сабақты жауып, үш нысанды көрініс салыңыз. Септік атауынсыз рөлдерді белгілеңіз, кейін сұрақ пен жалғауды қосыңыз. Таныс, өзгертілген және өз сөйлеміңізді айтыңыз. Форма ұмытылса, нұсқаларды механикалық санамай, мағына көрсеткісіне оралыңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы мектептің аула деп, көпірдің бірінші жағын ғана аяқтайды. Тыңдаушы екінші атаудан да байланыс белгісін күтеді. -сы жалғауын қосып, мектептің ауласы деңіз. Кейін бірінші сөзді жауып, ауласы формасынан байланысты бүтін бар екенін қалпына келтіріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

Бейтаныс көрініс алыңыз: басқа зат, адам, бағыт немесе әрекет тәсілі. Форманы неге таңдағаныңызды қысқа айтыңыз: «бұл бағыт», «бұл орын», «бұл бастау». Серіктес бір рөлді өзгертеді; сіз соған қатысты жалғау мен мағынаны ғана өзгертесіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға бес қауіпсіз байланыс қосыңыз: ауданның картасы, кітапхананың есігі, мектептің ауласы, үйірменің кестесі және ойдан шығарылған оқушының заты. Жұптарды бірдей сызықпен қосыңыз.

Тапсырма

Міндетті. Алты кімнің/ненің? ↔ несі? жұбын құрып, байланыс түрін түсіндіріңіз. Тасымал тексеруі. Серіктес екінші атауды өзгертеді; мағына талап еткен жерде екі жағын да қайта құрыңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең рөл картасын қалпына келтіріп, кестесіз үш жаңа мысал айтыңыз.
• Жеті күннен кейін жаңа көріністі талдап, 10 өлшемнің кемінде 7-еуін орындаңыз.
• Отыз күннен кейін формаларды дербес әңгімеде қолданып, қай сұрақтардың тірексіз пайда болатынын белгілеңіз.

Келесі сабақ: Нақты не? Табыс септік және көрінетін әрекет нысаны