Ы мен І: бәсең дыбыс — дыбыссыз әріп емес

Картадағы орнымыз

Тірек бір мағыналық байланысты тұтас көрсетеді. Оны саусақпен жүргізіп, кейін суретсіз қалпына келтіріңіз.

Өмірлік жағдай

Тілді жаңа үйренуші ы әрпін көріп, оны жеке ауыр буын етіп созуы, ал і дыбысын ұзақ «и» дыбысына ауыстыруы мүмкін. Сонда қазақ сөзінің табиғи ырғағы бұзылады. Ана тілінде сөйлейтін адам бұл дауыстыларды өте қысқа айтатындықтан, бастаушыға әріп естілмейтіндей көрінеді. Міндетіміз — дыбысты өшіру емес, табиғи ұзақтығына дейін қысқарту.

Тыңдаңыз және жауап беріңіз

Тыңдау: қыс — жуан, қысқа ы

Тыңдау: тіс — жіңішке, қысқа і

Тыңдау: ыдыс — ы естіледі, бірақ созылмайды

Тыңдау: іні — екі і де қысқа

Тыңдау: ауыз — аузы — екінші тұлғада ы шынымен түсті

Тыңдау: орын — орны — дауыстының түсетін жеке жағдайы

Жаттығуды орындау реті

Алдымен мәтінді жасырып тыңдап, тек берілген мағынаны ұғыңыз. Кейін сызбаны саусақпен жүргізіп, үлгіден соң айтыңыз. Үшінші рет үлгіні жауып, қысқа ырғақты алақаныңызбен соғып, өз сөйлеміңізді құраңыз. Құрылғы дауысы үлгі болады, ал айтылым дәлдігін тірі әңгімелесуші, мұғалім немесе өз жазбаңызды салыстыру арқылы тексеріңіз.

Нақты үлгі

Ы — жуан, қысаң, езулік дауысты, ал і — оның жіңішке сыңары. Қазіргі фонетикалық сипаттамалар оларды жеке дауысты фонемалар деп көрсетеді. Олар сөздің жуан не жіңішке әуезін сақтап, қосымша таңдауға қатысады: ыдыс-тар, бірақ тіс-тер. Сондықтан апостроф екі әріпті толық алмастыра алмайды: ол сөздің қай әуез тобына жататынын білдірмейді. Дегенмен жылдам сөйлеуде қысаң дауысты әлсіреуі, ал кейбір тұлғада түсіп қалуы мүмкін: ауыз + ы → аузы, орын + ы → орны, ерін + і → ерні. Бұл — барлық ы мен і дыбыссыз деген сөз емес, тұлға жасаудағы нақты өзгеріс. Бұл дыбыстар кириллицамен бірге туған жоқ: 1929 жылғы латын әліпбиінде де ы мен і бөлек таңбаланған. Дерек: JIPA фонетикалық сипаттамасы, қысаң дауыстылардың түсірілуі, 1929 жылғы әліпби.

Тірек белгі

Ы = қысқа жуан серпін ●  |  І = қысқа жіңішке серпін ●  |  ауыз + ы → аузы

Ереженің шегі

Қысқа айтуды мүлде айтпау деп түсінбеңіз және «жанындағы дауыссызды күшейтемін» деп ойламаңыз. Дауыс сақталады, жақ аз ашылады, ы кезінде тіл кейінірек, і кезінде ілгерірек тұрады. Дауыстының түсуін тек тексерілген тұлғалармен үйренеміз: мысалы, ауыл → ауылы сөзінде дауысты сақталады.

Түсіндірмеге дейін болжаңыз

қыс, тіс, ыдыс, іні сөздерін жуан және жіңішке екі жолға бөліңіз. Тыңдамай тұрып қай жерде алақан бір қысқа соғылатынын, ал қай жерде бастаушы дыбысты екі санаққа созып қателесуі мүмкін екенін болжаңыз.

Тірексіз қалпына келтіріңіз

Сөздерді жабыңыз. Екі саусағыңызды тамаққа қойыңыз: дауыстыда үн жалғасуы керек. Екінші қолмен ұзақтықты көрсетіңіз: ы/і үшін қысқа жанасу, әдейі қате нұсқа үшін ұзақ созу. Төрт сөзді суреттен қалпына келтіріп, әуез тобын атаңыз.

Қатені тауып, түзетіңіз

Оқушы қыс сөзіндегі ы мүлде естілмейді деп, сөзді қс тәрізді айтты; кейін оны қыыс деп созды. Екі шет те дұрыс емес. Дауыссыздардың арасына қысқа үн серпінін қайтарыңыз. ауыз — аузы жұбында неліктен тек екінші тұлға өзгергенін түсіндіріңіз.

Жаңа жағдайға көшіріңіз

бір бөлме, алты орын, менің інім тіркестерін салыстырыңыз. Алдымен ы/і дыбыстарын әдейі созып, кейін қысқа айтып жазып алыңыз. Дауысты «әдемі» не «жаман» деп бағаламай, тек артық ұзақтықты және мағынаның сақталуын тексеріңіз.

«Менің ортам» жобасындағы өзгеріс

Жобаға дыбыстық жадынама қосыңыз: екі түсті жол, төрт сөз және дауысты түсетін екі жұп. Апострофты уақыт сызығының үстіне «өте қысқа» деген уақытша белгі ретінде салуға болады, бірақ онымен дұрыс жазуды алмастырмаңыз.

Тапсырма

Міндетті. қыс, тіс, ыдыс, іні, ауыз, орын сөздерін жазып, әрқайсысындағы ы не і әрпін, әуез тобын және бір қысқа соққыны белгілеңіз. Кейін аузы, орны, ерні тұлғаларын айтып, неге бұдан «барлық ы мен і дыбыссыз» деген қорытынды шықпайтынын жазыңыз.

Көшіруді тексеру. Ы/і бар екі жаңа сөзді үш рет тыңдап, дыбысты орысша үлгімен алмастырмай, тілдің қалпы мен ұзақтығын сипаттаңыз.

1, 7 және 30 күннен кейін қайталау

• Ертең алты сөзді тек тыңдап ажыратып, жазылуын қалпына келтіріңіз.
• Жеті күннен кейін қысқалық, редукция және түсудің айырмасын басқа адамға түсіндіріңіз.
• Отыз күннен кейін табиғи сөйлеудің бір минутынан ы/і тауып, олардың ұзақтығын а/ә дыбыстарымен салыстырыңыз.

Келесі сабақ: Бұл кім? Отбасы туралы дәл әрі әдеппен сөйлесеміз