Арба қозғалысы неге өзгереді: өзара әсер мен күш

Бір арбаның тарихы

«Қозғалыс және графиктер» блогындағы арбаның тарихын жалғастырамыз. Енді «ол қалай қозғалды?» дегенге қоса «оның қозғалысын қандай денелер өзгертті?» деп сұраймыз. Әр жаңа сөзді алдымен көзге көрінетін көрініспен байланыстырамыз. Тірек картадағы сандар — берілген оқу мәндері, сіздің өлшеміңіз емес.

Үстелдегі ойыншық арбаны ақырын итерсеңіз, ол қозғалады. Алдынан алақаныңызды тоссаңыз, тоқтайды. Екі жағдайда да қозғалыс өзгерді. Бірақ түсіндіруді формуладан емес, «қай екі дене өзара әсерлеседі?» деген сұрақтан бастаңыз. Біріншіде — қол мен арба, екіншіде — алақан мен арба. Жер мен үстел де арбаға әсер етеді, тек олардың әсері бірден байқалмайды.

Сөздердің мағынасы

Өзара әсер — денелердің бір-біріне ықпалы. Күш F — бір дененің екіншісіне әсерін сипаттайтын бағытталған шама. Күштің өлшем бірлігі — ньютон, Н. Қолдың итеруі үшін жанасу керек; Жердің тартуы жанаспай-ақ әсер етеді. Күш арбаның ішіндегі «қозғалыс қоры» емес. Қозғалыс неліктен өзгергенін айту үшін әсер ететін денені және күш түсетін денені атаңыз.

Сандар мен шектерді тексерейік

Оқу көрінісі: қол арбаны оңға итереді. «Қол → арба: оңға күш» деген жазба күштің көзін де, қай денеге әсер ететінін де көрсетеді. «Үстел → арба: жоғары тірек күші» — бөлек әсер. «Арба оңға жүріп келеді» деген сөйлем қол әлі итеріп тұр дегенді білдірмейді: босатқаннан кейін де арба біраз жүре алады.

Өзіңіз байқап көріңіз

Қағазға арбаны, қолды, үстелді және Жерді бөлек салыңыз. Әр жұпты «әсер етеді» деп байланыстырыңыз. Кейін қолды суреттен алып тастаңыз: қандай әсерлер қалды? Тексеру үшін бос қорапты үстелдің шетінен алыс жерде жай итеріңіз. Тікелей көргеніңіз бен болжамыңызды бөлек жазыңыз.

Жиі кездесетін қате

«Арбаның күші» деп қана жазбаңыз. Кім кімге әсер ететінін атаңыз: қолдың арбаға күші мен арбаның қолға күші екі бөлек әсер.

Тірек картасы

Көмексіз тексеру

Есепті жауып қойыңыз. Күш түсетін денені, күштердің көзін және таңдалған оң бағытты атаңыз. Содан кейін бірліктерімен есепті қайта шығарыңыз. Бір бастапқы санды ауыстырып, қай қорытынды өзгеретінін айтыңыз. Нақты тәжірибе болмаса, журналға «оқу моделі» деп жазыңыз.

Журналға жазба

Төрт жол жазыңыз: «Не көрдім?», «Не берілді?», «Не есептедім?», «Бұл қорытынды үшін қандай шарт керек?». Осылайша бақылауды модельден ажыратып, кейін өз қатеңізді тексере аласыз.

Келесі сабақ: Күшті көрсету және өлшеу: бағыттауыш пен динамометр