Жарық, рентген және радиоактивтілік бір нәрсе ме?

Сұрақ және болжам

Күн сәулесі мен рентген түсіріліміне де «сәуле» сөзі қатысты. Олардың затқа әсері бірдей ме? Әуелі ортақ қасиетін атаңыз: энергия көзден алыстап тасымалданады. Содан соң жеке бөлшектің не фотонның атомнан электронды жұлып алуға энергиясы жете ме деген сұрақ қойыңыз. Ең маңызды шекара осы.

Жаңа сөздерді түсінейік

Сәулелену — энергияның толқынмен немесе бөлшекпен берілуі. Иондану — атомнан не молекуладан электронның бөлініп, зарядталған бөлшек — ион пайда болуы. Иондаушы сәуле осындай өзгеріс жасай алады: рентген мен гамма сәулесі, сондай-ақ кейбір ыдырау бөлшектері соған жатады. Көрінетін жарық әдетте затты иондамайды. Доза — адамның алған әсерін, ал көздің активтілігі — уақыт ішіндегі ыдырау санын сипаттайды. Бұл екі бөлек шама; «радиоактивті» деген сөзден жеке дозаны есептей алмаймыз.

Оқу мысалын талдаймыз

Сандық дозасыз мысал: сыртқы көз қорғалған аумақ шегінде тұр. Жақын болу уақытын азайту, қашықтықты арттыру және лайықты бөгет қою әсерді азайта алады. Қандай бөгет керек екені сәуленің түрі мен энергиясына байланысты. Қағаз бен қалың қабырға барлық сәулеге бірдей әсер етпейді. Сызба әрекеттің бағытын ғана береді, әмбебап қауіпсіз қашықтық пен қалыңдықты уәде етпейді.

Қауіпсіз тексереміз

Қағазға сәуле көзі, адам және қорғаныш бөгетін салыңыз. Маманға қоятын үш сұрақ жазыңыз: сәуле түрі қандай; адамның тұрған жерінде дозаның өлшенген қуаты қанша; қандай бөгет есептелген? Өзіміз ештеңе өлшемегенімізді белгілеңіз. Құралды ашпаңыз, белгісіз заттан көз іздемеңіз, үйде мұндай тәжірибе жасамаңыз. Күдік болса, жауапты қызмет нұсқауын орындаңыз.

Жиі кездесетін қате

Қате — кез келген жарықты радиоактивті деп санау немесе бір ғана бөгет барлық сәуледен қорғайды деу. Жаңа жағдай: көздегі ыдырау санынан қашықтықты, уақытты және сәуле түрін білмей оқушы алған дозаны таба аламыз ба? Қандай дерек жетіспейтінін түсіндіріңіз.

Тірек сызбасы

Өзіңді тексер

Мәтінді жауып, суретті жаңа оқушыға солдан оңға қарай түсіндіріңіз. Бақылауды, оқу жорамалын және бұл дерек әлі дәлелдемейтін нәрсені атаңыз. Содан кейін жаңа жағдайдың сұрағын көмексіз шешіп, бірлікті не бағытты сызбамен тексеріңіз. Жауап сәйкес келмесе, дайын сөйлемді жаттамай, алғашқы түсініксіз сөзге оралыңыз. Ауызша жауап, сызба және өлшеу — дәлелдің әртүрлі түрі; әрқайсын адал белгілеңіз.

Зертхана журналының беті

«Менің әлемімнің зертхана журналына» жол қосыңыз: сұрақ → болжам → нені тұрақты қалдырдық → нені өзгерттік → бақылау не есеп → қорытынды → шектеу. Суретте масштабты көрсетіңіз немесе «схемалық» деп белгілеңіз. Тәжірибе жасалмаса, «біз өлшедік» демей, «оқу есебі» деп жазыңыз. Келесі сабақтан соң бұл жазбаға оралып, ненің анық болғанын белгілеңіз.

Мәлімет көзі: www.iaea.org.

Келесі сабақ: Неге жарқын қызыл жарық әлсіз көк жарықты әрқашан алмастыра алмайды?