Неге Күн әр жаңа айда тұтылмайды?

Сұрақ және болжам

Жаңа ай ай сайын келеді, ал Күн тұтылуы сирек. Күн, Ай, Жерді бір сызыққа салсақ, көлеңке әр жолы Жерге түсетіндей көрінеді. Жазық суретте қандай үшінші өлшем жоғалды?

Жаңа сөздерді түсінейік

Тұтылу — бір дененің екінші дененің көлеңкесіне түсуі немесе бақылаушы үшін одан келетін жарықтың жабылуы. Күн тұтылғанда Ай Күн мен Жердің арасында болып, көлеңкесі Жердің бір бөлігіне түседі. Ай тұтылғанда Жер Күн мен Ай арасында, Ай Жердің көлеңкесінен өтеді. Орбита жазықтығы — қозғалыс жолын қамтитын ойша жазықтық. Ай орбитасы Жер орбитасының жазықтығынан шамамен 5° еңкейген. Түйін — екі жазықтық қиылысатын орын.

Оқу мысалын талдаймыз

Оқу қорытындысы: жаңа ай + түйінге жақындық Күн тұтылуына мүмкіндік береді; толған ай + түйінге жақындық Ай тұтылуына мүмкіндік береді. Фазаның өзі жеткіліксіз. Сызбада екі орбита жазықтығы биіктік бойынша бөлек: көбіне Ай көлеңкесі Жерден жоғары не төмен өтеді. Өлшемдер мен қашықтықтар масштабты емес.

Қауіпсіз тексереміз

Қағазға Жер орбитасын сызып, Ай орбитасын көрсететін жұқа картон сақинаны оған еңкейте орналастырыңыз. Екі қиылысу орнын белгілеңіз. Саусақпен айналып, Ай мен Күн бір бағытқа келген сәттің түйінге жақын болуын тексеріңіз. Нағыз Күнге қарамаңыз: Күн тұтылуын бақылауға арнайы сертификатталған қорғаныш керек.

Жиі кездесетін қате

Жиі қате — әр жаңа айда Күн тұтылады деп ойлау. Ширек Ай да Жер көлеңкесінің көрінісі емес. Жаңа сұрақ: толған Ай орбита жазықтығынан жоғары тұрса, Ай тұтыла ма? Неге?

Тірек сызбасы

Өзіңді тексер

Мәтінді жауып, суретті жаңа оқушыға солдан оңға қарай түсіндіріңіз. Бақылауды, оқу жорамалын және бұл дерек әлі дәлелдемейтін нәрсені атаңыз. Содан кейін жаңа жағдайдың сұрағын көмексіз шешіп, бірлікті не бағытты сызбамен тексеріңіз. Жауап сәйкес келмесе, дайын сөйлемді жаттамай, алғашқы түсініксіз сөзге оралыңыз. Ауызша жауап, сызба және өлшеу — дәлелдің әртүрлі түрі; әрқайсын адал белгілеңіз.

Зертхана журналының беті

«Менің әлемімнің зертхана журналына» жол қосыңыз: сұрақ → болжам → нені тұрақты қалдырдық → нені өзгерттік → бақылау не есеп → қорытынды → шектеу. Суретте масштабты көрсетіңіз немесе «схемалық» деп белгілеңіз. Тәжірибе жасалмаса, «біз өлшедік» демей, «оқу есебі» деп жазыңыз. Келесі сабақтан соң бұл жазбаға оралып, ненің анық болғанын белгілеңіз.

Сандар мен үлгінің дерек көзі: NASA Science.

Келесі сабақ: Жер серігі неге тіке құлап түспейді?