Жер серігі неге тіке құлап түспейді?

Сұрақ және болжам

Жұмсақ допты көлденең лақтырсаңыз, ол алға әрі төмен қозғалады. Енді бүйірлік жылдамдық өсіп, Жер беті жол астында иіледі деп елестетіңіз. Неге жылдам серік «құлай» беріп, бетке жетпейді? Бұл үйде допты ұшыру нұсқауы емес, ойша үлгі.

Жаңа сөздерді түсінейік

Гравитация — массасы бар денелердің бір-бірін тартуы. Орбита — тартылыс қозғалыс бағытын үнемі өзгертетін жол. Бүйірлік жылдамдық жолға жанама, ал ауырлық күші шамамен Жер ортасына қарай бағытталған. Үдеу жылдамдықтың шамасының не бағытының өзгеруі. Төмен орбита атмосфераның тығыз қабатынан жоғары болуы тиіс, әйтпесе ауа кедергісі жылдамдықты азайтады. Серік Жер тартылысынан босамайды.

Оқу мысалын талдаймыз

Оқу сызбасында A нүктесіндегі жылдамдық жебесі оңға, күш жебесі Жер ортасына қарай төмен көрсетілген. Біраздан соң қозғалыс бағыты бұрылады. Күш алға тартады деген сөз емес. Атмосферасыз Жер бетіне жақын шеңбер орбита үшін жуық жылдамдық 7,9 км/с; нақты орбиталардың биіктігі мен пішіні әртүрлі. Бұл сан суреттен өлшенбейді және барлық серікке ортақ емес.

Қауіпсіз тексереміз

Қағазға Жер шеңберін және A нүктесін салыңыз. Екі бөлек түспен жолға жанама жылдамдықты және орталыққа бағытталған күшті белгілеңіз. Қысқа жолды жалғастырып, түзу мен орбитаның неге сәйкес келмейтінін түсіндіріңіз. Биіктен зат лақтырмаңыз; қағаз үлгісі жеткілікті.

Жиі кездесетін қате

Қате — салмақсыздықты ауырлық күшінің жоғалуымен түсіндіру. Орбитада серік те, ішіндегі заттар да бірге құлайды. Жаңа сұрақ: бүйірлік жылдамдық сақталып, тартылыс бірден жоғалса, үлгідегі жол қалай өзгереді?

Тірек сызбасы

Өзіңді тексер

Мәтінді жауып, суретті жаңа оқушыға солдан оңға қарай түсіндіріңіз. Бақылауды, оқу жорамалын және бұл дерек әлі дәлелдемейтін нәрсені атаңыз. Содан кейін жаңа жағдайдың сұрағын көмексіз шешіп, бірлікті не бағытты сызбамен тексеріңіз. Жауап сәйкес келмесе, дайын сөйлемді жаттамай, алғашқы түсініксіз сөзге оралыңыз. Ауызша жауап, сызба және өлшеу — дәлелдің әртүрлі түрі; әрқайсын адал белгілеңіз.

Зертхана журналының беті

«Менің әлемімнің зертхана журналына» жол қосыңыз: сұрақ → болжам → нені тұрақты қалдырдық → нені өзгерттік → бақылау не есеп → қорытынды → шектеу. Суретте масштабты көрсетіңіз немесе «схемалық» деп белгілеңіз. Тәжірибе жасалмаса, «біз өлшедік» демей, «оқу есебі» деп жазыңыз. Келесі сабақтан соң бұл жазбаға оралып, ненің анық болғанын белгілеңіз.

Сандар мен үлгінің дерек көзі: NASA Science.

Келесі сабақ: Неге плакаттағы планеталар тым тығыз орналасқан?