Үйкеліс пен кедергі: итерудің әсері қайда кетеді

Бір арбаның тарихы

«Қозғалыс және графиктер» блогындағы арбаның тарихын жалғастырамыз. Енді «ол қалай қозғалды?» дегенге қоса «оның қозғалысын қандай денелер өзгертті?» деп сұраймыз. Әр жаңа сөзді алдымен көзге көрінетін көрініспен байланыстырамыз. Тірек картадағы сандар — берілген оқу мәндері, сіздің өлшеміңіз емес.

Кітапты үстелмен сүйресеңіз, кедергіні сезесіз. Бұл күштің сиқырлы «жоғалуы» емес: кітап пен үстел беттері өзара әсерлеседі. Домалап жүрген арбаға домалау кедергісі мен ауа да әсер етуі мүмкін. Әр жабын бірдей әсер етеді деп алдын ала айтпаймыз: әділ салыстыру үшін жағдайларды бірдей ұстап, өлшеу керек.

Сөздердің мағынасы

Үйкеліс — беттердің жанасу әсері; осы мысалда ол салыстырмалы сырғанауға не оның басталуына қарсы бағытталған. Ауа кедергісі — ауамен салыстырғанда қозғалатын денеге ауаның әсері. Түзудегі қарапайым модельде күштер қарама-қарсы болса, FΣ = Fтарту − Fкедергі. Нақты үйкеліс күрделірек, бет пен жағдайға тәуелді. Салыстыруда массаны, тарту әдісін және жолды бірдей қалдырып, тек жабынды өзгертіңіз.

Сандар мен шектерді тексерейік

Оқу мәндері: оңға тарту 3 Н, солға жалпы кедергі 1 Н. Сонда FΣ = 3 − 1 = оңға 2 Н. Масса 0,5 кг болса, a = 2 / 0,5 = оңға 4 м/с². Тек 3 Н алсақ, 6 м/с² шығады; бұл берілген күштерге сай емес. Нақты арбада 1 Н-ды өлшеу немесе негізді бағалау керек, ойдан шығаруға болмайды.

Өзіңіз байқап көріңіз

Қағазда бірдей екі жол салыңыз. Біріншісінде шартты кедергі 1 Н, екіншісінде 2 Н болсын; тарту екі жағдайда да 3 Н. Қорытқы күштерді салыстырыңыз. Тәжірибе жасасаңыз, жеңіл затты динамометрмен екі жабын бойымен бірдей баяу тартыңыз; көрсеткішті бірден үйкеліс коэффициенті деп атамаңыз.

Жиі кездесетін қате

Үйкелісті әрдайым зиянды деуге болмайды: біз оның арқасында жүреміз. Қаттырақ тартылған арба дәл қазір міндетті түрде жылдамырақ емес; бастапқы жылдамдық пен қорытқы күш те маңызды.

Тірек картасы

Көмексіз тексеру

Есепті жауып қойыңыз. Күш түсетін денені, күштердің көзін және таңдалған оң бағытты атаңыз. Содан кейін бірліктерімен есепті қайта шығарыңыз. Бір бастапқы санды ауыстырып, қай қорытынды өзгеретінін айтыңыз. Нақты тәжірибе болмаса, журналға «оқу моделі» деп жазыңыз.

Журналға жазба

Төрт жол жазыңыз: «Не көрдім?», «Не берілді?», «Не есептедім?», «Бұл қорытынды үшін қандай шарт керек?». Осылайша бақылауды модельден ажыратып, кейін өз қатеңізді тексере аласыз.

Келесі сабақ: Механикалық жұмыс: күш энергияны қашан береді