Кім қозғалады: аспандағы Күн бе, әлде Жермен бірге біз бе?

Сұрақ және болжам

Таңертең Күн шығыс жақтан шығып, кешке батысқа кетеді. Айналмалы әткеншекте отырсаңыз, қозғалмайтын айналаңыз да қозғалғандай көрінеді. Бақылаушының айналуы аспандағы көріністі түсіндіре ала ма?

Жаңа сөздерді түсінейік

Айналу осі — Жер полюстері арқылы өтетін ойша түзу. Айналу — дененің ось маңында бұрылуы; толық айналым — 360°. Жер батыстан шығысқа қарай айналады. Сондықтан Күн мен жұлдыздар кері бағытта қозғалғандай көрінеді. Күн тәулігі шамамен 24 сағат. Күннің нақты көрінетін қозғалысына Жердің Күнді айнала қозғалуы да әсер етеді.

Оқу мысалын талдаймыз

Қарапайым үлгіде 360° ÷ 24 сағ = 15°/сағ. Бұл — Күн тәулігіндегі орташа бұрылу бұрышы; аспандағы кез келген нысан көкжиек бойымен дәл солай жылжиды деген сөз емес. Сызбада Жердің айналуы шығысқа, көрінетін қозғалыс батысқа көрсетілген. Шардың шамға қараған жартысы ғана жарықта.

Қауіпсіз тексереміз

Глобусқа не допқа өз орныңызды белгілеңіз. Шамды бір жаққа қойып, шарды батыстан шығысқа айналдырыңыз. Белгі қашан жарыққа кіріп, қашан шыққанын тіркеңіз. Жарықты көзге бағыттамаңыз. Үлгінің нені түсіндіретінін, мысалы маусымға қарай күн ұзақтығын неге толық түсіндірмейтінін жазыңыз.

Жиі кездесетін қате

Жиі қате — күн мен түн Жердің Күнді жыл бойы айналуынан болады деу. Тәуліктік айналу әлдеқайда жылдам. Жаңа сұрақ: үлгі шар 12 сағатта толық айналса, айналымның төрттен бірі қанша уақыт алады?

Тірек сызбасы

Өзіңді тексер

Мәтінді жауып, суретті жаңа оқушыға солдан оңға қарай түсіндіріңіз. Бақылауды, оқу жорамалын және бұл дерек әлі дәлелдемейтін нәрсені атаңыз. Содан кейін жаңа жағдайдың сұрағын көмексіз шешіп, бірлікті не бағытты сызбамен тексеріңіз. Жауап сәйкес келмесе, дайын сөйлемді жаттамай, алғашқы түсініксіз сөзге оралыңыз. Ауызша жауап, сызба және өлшеу — дәлелдің әртүрлі түрі; әрқайсын адал белгілеңіз.

Зертхана журналының беті

«Менің әлемімнің зертхана журналына» жол қосыңыз: сұрақ → болжам → нені тұрақты қалдырдық → нені өзгерттік → бақылау не есеп → қорытынды → шектеу. Суретте масштабты көрсетіңіз немесе «схемалық» деп белгілеңіз. Тәжірибе жасалмаса, «біз өлшедік» демей, «оқу есебі» деп жазыңыз. Келесі сабақтан соң бұл жазбаға оралып, ненің анық болғанын белгілеңіз.

Сандар мен үлгінің дерек көзі: NASA Science.

Келесі сабақ: Неге күнтізбедегі жыл 365 тәуліктен ұзақ?